गरुडपुराणम्

दिगर्कैर्भद्रकं भ्रौ न्रौ नरना गो यथाकृतिः । नजौ भश्वाश्वललितं जभौ जभलगा भवेत् ॥ १,२०९.

दिगर्क, भद्रक छंद, भ्रौ, न्रौ, नरना, गो — स्वरूपानुसार; नजौ, भश्वाश्व, ललित, जभौ, जबलगा — हा छंद आहे.

मत्ताक्रीडञ्चाष्टबाणदशकैर्मौ तनौ ननौ । नलौ गुरुश्च विकृतिश्छिन्ना संकृतिरुच्यते ॥ १,२०९.

मत्ताक्रीडा, आठ बाण, दहा, मउ, तनौ, ननौ; नलौ आणि गुरु, विकृति छंद, छिन्ना याला संकृति म्हणतात.

पञ्चाश्वार्कैर्भतौ तन्वी नसभा भनया गणाः । क्रौञ्चपदा बाणशरवसुशैलैर्भमौ सभौ ॥ १,२०९.

पाच अश्व, अर्क, भतौ, तन्वी, नसभा, भनया — हे गण; क्रौंचपद, बाण, शर, वसुसैल, भमौ, सभौ.

नौ नौ गोऽतिकृतिः प्रोक्ता च्छन्दो ह्युत्कृतिरुच्यते । वस्वीशाश्वैर्ममतनैः स्याद्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ १,२०९.

नौ, नौ, गो — अतिकृति छंद सांगितला आहे; उत्कृति छंद; वस्वी, ईश, अश्व, ममतनैः यांनी भुजंगविजृंभित छंद.

ननरसैर्लगयुक्तैश्च अपवाहाख्यकं यतिः । गुहैः षड्भी रसैर्बाणैर्मोनाः षट्सगगा गणाः ॥ १,२०९.

ननरस आणि लघु यांनी अपवाहाख्यक छंद; सहा गुह, रस, बाण, मोना, सहा सगगा — हे गण.

चण्डवृत्तिप्रपातोऽसौ दण्डको नौ ततोऽगरः । रफेवृद्धान्तकादस्य व्यालजीमूतकादयः ॥ १,२०९.

चंड छंद, प्रपात, दंडक, नौ, मग अगरा; रफेपासून वृद्धांत, पुढे व्याल, जीमूत आणि इतर.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१० सूत उवाच । सससलगाश्च विषमे पादे यद्युपचित्रकम् । समे भौ भगगाः स्युश्च द्रुतमध्या भभौ भगौ ॥ १,२१०.

सूतम्हणाले: विषम पादात सससलगा आल्यास त्याला उपचित्रक म्हणतात; सम पादात भौ, भगगा हे द्रुतमध्या, आणि भभौ, भगौ.

गः पादे विषमेऽन्यत्र नजौ ज्यौ च गणौ स्मृतौ ॥ १,२१०.

असम पादात 'ग' असतो; इतर ठिकाणी 'नजौ', 'ज्यौ' आणि 'गण' असे मानले जातात.

विषमे वेगवती सा गः समे भौ भो गगौ गणाः । पादेऽसमे तजौ रो गः समे मसौ जगौ गरुः । भवेद्भद्रविराट्केतुमती तु विषमे सजौ ॥ १,२१०.

असम मात्रेच्या छंदात 'ग' वेगवान असतो; सम छंदात 'भौ', 'भो', 'गगौ' आणि 'गण' येतात. असम पादात 'तजौ', 'रो' आणि 'ग'; सम छंदात 'मसौ', 'जगौ' आणि 'गरु' येतात. 'भद्रविराट्केतुमती' असम छंदात 'सजौ' असते.

सगौ समे भ्रौ नगगा आख्यानकी त्वथासमे । तौ जो गगौ समे पादे जतजा गुरुकद्वयम् ॥ १,२१०.

सम छंदात 'सगौ', 'भ्रौ', 'नगगा' आणि 'आख्यानकी' येतात; मग असम छंदात 'तौ', 'जो', 'गगौ' येतात. सम पादात 'पादे', 'जतजा' आणि दोन 'गुरुक' असतात.

विपरीताख्यानकं स्याद्विषमे जस्तजौ गगौ । ततौ जगौ समे गः स्यात्पिङ्गलेन ह्युदाहृतम् ॥ १,२१०.

असम छंदात 'विपरीताख्यानक' मध्ये 'जस', 'तजौ', 'गगौ' येतात; सम छंदात 'ततौ', 'जगौ' येतात; 'ग' हे पिंगलाने सांगितले आहे.

पादेऽथ विषमे चैव पुष्पिताग्रा ननौ रयौ । समे नजौ जरौ गश्च वैतालीयं वदन्ति हि । वृत्तञ्चापरवक्त्राख्यमौपच्छन्दसिकं परम् ॥ १,२१०.

पादात आणि असम छंदात 'पुष्पिताग्रा', 'ननौ', 'रयौ' येतात; सम छंदात 'नजौ', 'जरौ' आणि 'ग' येतात—हे 'वैतालीय' म्हणतात. दुसरा छंद 'अपरवक्त्र' आणि 'औपच्छंदसिक' असे म्हणतात.

वाङ्मती रजरा यः स्यादयुग्मे जरजा रगौ ॥ १,२१०.

'वाङ्मती' म्हणजे 'रजर', पादाच्या जोडीत 'जरजा' आणि 'रगौ' येतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् २११ सूत उवाच । प्रथमोऽष्टाक्षरैः पादो द्वितीयो द्वादशाक्षरैः । तृतीयः षोडशार्णैश्च विंशद्वर्णैश्चतुर्थकः ॥ १,२११.

सूतमुनी म्हणाले: पहिल्या पादात आठ अक्षरे, दुसऱ्यात बारा, तिसऱ्यात सोळा आणि चौथ्यात वीस अक्षरे असतात.

आपीडः सर्वलः प्रोक्तः पूर्वपादान्तगद्वयः ॥ १,२११.

'आपीड' ला 'सर्वल' असे म्हणतात, त्यात दोन ओळी पूर्वीच्या पादांच्या शेवटी असतात.

द्वितीयेऽष्टाक्षरैः पादे कलिका प्रथमेर्ऽकजे । लवली स्यात्तृतीयेऽथ पूर्ववच्चाष्ट काक्षरे । प्रोक्ता चामृतधारेयं चतुरष्टाक्षरे सति ॥ १,२११.

दुसऱ्या पादात 'कलिका' आठ अक्षरी असते; पहिल्यात 'अर्कज'; तिसऱ्यात 'लवली', आणि पूर्वीप्रमाणे आठ अक्षरे. सर्व पादात आठ अक्षरे असली तर ते 'अमृतधारा' म्हणतात.

(इति पदचतुरूर्ध्वप्रकरणम्) । सजौ सलौ च प्रथमे नसजा गो द्वितीयके । तृतीये भनभा गश्च चतुर्थे सजसा जगौ ॥ १,२११.

(इथे चार पादांच्या छंदाचे वर्णन संपले.) पहिल्या पादात 'सजौ', 'सलौ'; दुसऱ्यात 'नसजा', 'गो'; तिसऱ्यात 'भनभा', 'ग'; चौथ्यात 'सजसा', 'जगौ' येतात.

पूर्ववत्स्यात्सौरभकं तृतीयेऽघ्रौ रनौ भगौ । ललितञ्चाद्गतावत्स्यातृतीयेंऽघ्रौ ननौ ससौ ॥ १,२११.

पूर्वीप्रमाणे 'सौरभक' येतो; तिसऱ्या पादात 'घ्रौ', 'रणौ', 'भगौ' असतात. 'ललिता' 'अद्गता' प्रमाणे असते; तिसऱ्यात 'घ्रौ', 'ननौ', 'ससौ' येतात.

(इत्युद्गताप्रकरणम्) । उपस्थितप्रचुपितं प्रथमेऽघ्रौ मसौ जभौ । गौ द्वितीये सनजरा गस्तृतीये ननौ च सः । नौ नजौ यश्चतुर्थे स्याच्छेष पादाश्च पूर्ववत् ॥ १,२११.

(इथे 'उद्गता' चे वर्णन संपले.) 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' मध्ये, पहिल्या पादात 'घ्रौ', 'मसौ', 'जबौ'; दुसऱ्यात 'गौ'; तिसऱ्यात 'सनजर', 'ग', 'ननौ'; चौथ्यात 'नौ', 'नजौ' आणि उरलेले पाद पूर्वीप्रमाणे असतात.

तृतीर्येऽघ्रौ विशेषश्च वृत्तं स्यान्नौ सनौ नसौ ॥ १,२११.

तिसऱ्या पादात 'घ्रौ' विशेष आहे; छंद 'नौ', 'सनौ', 'नसौ' असे आहे.

आर्षभं तजराः पादे तृतीयेऽन्यच्च पूर्ववत् । पूर्ववत्प्रथमं शेषे तज्राः शुद्धविराड्भवेत् ॥ १,२११.

'आर्षभ' मध्ये पादात 'तजर' असतात; तिसऱ्यात पूर्वीप्रमाणे. उरलेल्या पादात पहिला पूर्वीप्रमाणे; 'तजरा' ला 'शुद्धविराट' म्हणतात.

(इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम्) । विषमाक्षरपादं वा पञ्चषट्कादि यावकम् । छन्दोऽत्र नोक्ता गाथेति दशधर्ंमादिवद्भवेत् ॥ १,२११.

(इथे 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' चे वर्णन संपले.) पाच किंवा सहा आणि त्याहून अधिक असम अक्षरांच्या पादाला येथे छंद म्हणत नाहीत; ते 'दशधर्मा' आणि इतर गाथा छंदासारखे असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१२ सूत उवाच । प्रस्तार आद्यगोऽथो लः परतुल्योऽथ पूर्वगः । नष्टमध्ये समेंऽके लः समेऽर्धे विषमे गुरुः ॥ १,२१२.

सूतमुनी म्हणाले: 'प्रस्तार' मध्ये पहिला 'गो', मग 'ल', मग 'परतुल्य', मग 'पूर्वग' येतो. मधला भाग हरवला असेल तर सम संख्येत 'ल'; समाच्या अर्ध्यात, असम संख्येत 'गुरु' येतो.

प्रतिलोमगुणं लाद्यं द्विरुद्दिष्टक एकनुत् ॥ १,२१२.

उलट क्रमाला 'प्रतिलोमगुण' म्हणतात, 'ल' पासून सुरू होतो, दोनदा सांगितला जातो, शेवटी 'एक' येतो.

संख्या द्विरर्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितम् । तावदर्धे तद्गुणितं द्विर्द्व्यूनन्तु तदन्ततः ॥ १,२१२.

संख्या अर्ध्यात रूपासारखी असते; शून्यात दोनदा सांगितली जाते. अर्ध्यात जितकी, त्याच्याने गुणिले जाते; शेवटी दोनने वजा दोन केले जाते.

परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुः प्रस्तारतो भवेत् ॥ १,२१२.

पलीकडे सर्वत्र परिपूर्णता आहे; पलीकडेही सर्व काही भरलेलं आहे; जणू मेरू पर्वतच पसरलेला आहे.

लगसंख्या वृत्तसंख्या चाद्याङ्गुलमथोर्ध्वतः । संख्यैव द्विगुणैकोनाच्छन्दः सारोऽयमीरितः ॥ १,२१२.

लहान व गोल आकड्यांची मोजणी, सुरुवातीला बोटावर आणि मग उभ्या रेषेत; तीच संख्या दुप्पट करून एक केली, हेच छंदाचं सार सांगितलं आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१३ सूत उवाच । हरेः श्रुत्वाब्रवीद्ब्रह्मा यथा व्यासाय शौनक । ब्राह्मणादिसमाचारं सर्वदं ते तथा वदे ॥ १,२१३.

सूतम्हणाले: हरिचं ऐकून ब्रह्मदेवाने जसं व्यास आणि शौनक यांना सांगितलं, तसंच ब्राह्मण वगैरे सर्वांचा आचार मी तुला सांगतो.

श्रुतिस्मृती तु विज्ञाय श्रौतं कर्म समाचरेत् । श्रौतं कर्म न चेदुक्तं तदा स्मार्तं समाचरेत् ॥ १,२१३.

श्रुती आणि स्मृती समजून घेतल्यावर, श्रौत कर्म करावं; जर ते सांगितलं नसेल तर स्मार्त कर्म करावं.