गरुडपुराणम्

स्यान्मणिगुणनिकरो मालिनी ननमा ययौ । वसुस्वरयतिः स्याच्च नजौ भज्राः प्रभद्रकम् ॥ १,२०९.

मणिगुण गटातून मालिनी छंद तयार होतो, ननमा छंद पुढे येतो; वसुस्वर छंदसुद्धा तसाच आहे, आणि नजौ, भज्रा, प्रभद्रक हेही तसेच आहेत.

एला सयौ ननौ यःस्याच्चित्रलेखास्वराष्टकैः । मरौ मयौ यश्च भवेदुक्तेयमति शर्करी ॥ १,२०९.

एला, सयौ आणि ननौ — जो चित्तरलेखा या आठ स्वरांसह आहे; मरौ आणि मयौ — जो असा असेल, त्याला शर्करी छंद म्हणतात.

स्वरात्खं वृषभगजजृम्भितं भ्रनना नगौ । नजभजरा वाणिनी गः पिङ्गलेनाष्टिरीरिता ॥ १,२०९.

स्वरापासून खं, वृषभ, गज, जृंभित, भ्रणना आणि नगौ; नजभजरा, वाणीनी, गः — पिंगल छंद आठ स्वरांनी सांगितला आहे.

रसरुद्रैः शिखरिणी यमौ नसभला गुरुः । वसुग्रयतिः पृथ्वी जसौ जसयला गुरुः ॥ १,२०९.

रसरुद्र, शिखरिणी छंद, यमौ, नसभला आणि गुरु; वसुग्रयति छंद, पृथ्वी, जसौ, जसयला आणि गुरु.

दशस्वरैर्वंशपत्रपतितं भ्रौन्नभा लगौ । षड्वेदाश्वैश्च हरिणी नसमा रसला गुरुः ॥ १,२०९.

दहा स्वरांनी वंशपत्र पडते, भ्रौण्नभा लघु आहे; सहा वेदाश्वांनी हरिणी छंद, नसमा, रसला आणि गुरु.

मन्दाक्रान्तब्धिषड्नगैर्मभनास्ततगा गुरुः । नर्दटकं नजभजा जलौ गो यतिरेव च ॥ १,२०९.

मंदाक्रांता छंद, सहा नाग, मभना आणि ततगा — हे गुरु; नर्दटक, नजभजा, जलौ आणि गो हेही छंद आहेत.

सप्तर्त्वब्धिः कोकिलकमत्यष्टिः स्याच्च पूर्ववत् । भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलता म्तौ न्यौ ययौ धृतिः ॥ १,२०९.

सप्तऋत्व छंद, कोकिल, कमत्यष्टि हे पूर्वीप्रमाणेच; भूतऋत्व आणि अश्व यांनी, कुसुमितलता, म्तौ, न्यौ, ययौ — हे धृती छंद आहे.

रसर्त्वश्वैर्यमौ न्सौ रौ मेघविस्फूर्जिता रगौ । शार्दूलविक्रीडितं मः सूर्यश्वैः सज्सतास्तगौ ॥ १,२०९.

रसर्‍त्व, अश्व, यमौ, न्सौ, रौ — मेघविस्फूर्जित छंद, रगौ; शार्दूलविक्रीडित, महः, सूर्याश्व, सज्सता, स्तगौ.

छन्दो ह्यतिधृतिः प्रोक्तमत ऊर्ध्वं कृतिर्भवेत् । सप्ताश्वर्तुः सुवदना भ्रौ मनौ यभला गुरुः ॥ १,२०९.

अतिधृती छंद सांगितला आहे, त्यानंतर कृति येते; सात अश्व आणि ऋतु, सुवदना, भ्रौ, मनौ, यभला आणि गुरु.

वृत्तं रजौ रजौ पादे रजौ गो लः कृतिर्भवेत् । त्रिसप्तकैः स्नग्धरा स्यात्प्रकृतिर्म्नभनैस्त्रियैः ॥ १,२०९.

वृत्त छंद, रजौ, रजौ पादात, रजौ, गो, लः — हे कृति छंद; तीन सप्तकांनी स्नग्धरा, प्रकृति आणि म्नभनैस्त्रियैः.

दिगर्कैर्भद्रकं भ्रौ न्रौ नरना गो यथाकृतिः । नजौ भश्वाश्वललितं जभौ जभलगा भवेत् ॥ १,२०९.

दिगर्क, भद्रक छंद, भ्रौ, न्रौ, नरना, गो — स्वरूपानुसार; नजौ, भश्वाश्व, ललित, जभौ, जबलगा — हा छंद आहे.

मत्ताक्रीडञ्चाष्टबाणदशकैर्मौ तनौ ननौ । नलौ गुरुश्च विकृतिश्छिन्ना संकृतिरुच्यते ॥ १,२०९.

मत्ताक्रीडा, आठ बाण, दहा, मउ, तनौ, ननौ; नलौ आणि गुरु, विकृति छंद, छिन्ना याला संकृति म्हणतात.

पञ्चाश्वार्कैर्भतौ तन्वी नसभा भनया गणाः । क्रौञ्चपदा बाणशरवसुशैलैर्भमौ सभौ ॥ १,२०९.

पाच अश्व, अर्क, भतौ, तन्वी, नसभा, भनया — हे गण; क्रौंचपद, बाण, शर, वसुसैल, भमौ, सभौ.

नौ नौ गोऽतिकृतिः प्रोक्ता च्छन्दो ह्युत्कृतिरुच्यते । वस्वीशाश्वैर्ममतनैः स्याद्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ १,२०९.

नौ, नौ, गो — अतिकृति छंद सांगितला आहे; उत्कृति छंद; वस्वी, ईश, अश्व, ममतनैः यांनी भुजंगविजृंभित छंद.

ननरसैर्लगयुक्तैश्च अपवाहाख्यकं यतिः । गुहैः षड्भी रसैर्बाणैर्मोनाः षट्सगगा गणाः ॥ १,२०९.

ननरस आणि लघु यांनी अपवाहाख्यक छंद; सहा गुह, रस, बाण, मोना, सहा सगगा — हे गण.

चण्डवृत्तिप्रपातोऽसौ दण्डको नौ ततोऽगरः । रफेवृद्धान्तकादस्य व्यालजीमूतकादयः ॥ १,२०९.

चंड छंद, प्रपात, दंडक, नौ, मग अगरा; रफेपासून वृद्धांत, पुढे व्याल, जीमूत आणि इतर.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१० सूत उवाच । सससलगाश्च विषमे पादे यद्युपचित्रकम् । समे भौ भगगाः स्युश्च द्रुतमध्या भभौ भगौ ॥ १,२१०.

सूतम्हणाले: विषम पादात सससलगा आल्यास त्याला उपचित्रक म्हणतात; सम पादात भौ, भगगा हे द्रुतमध्या, आणि भभौ, भगौ.

गः पादे विषमेऽन्यत्र नजौ ज्यौ च गणौ स्मृतौ ॥ १,२१०.

असम पादात 'ग' असतो; इतर ठिकाणी 'नजौ', 'ज्यौ' आणि 'गण' असे मानले जातात.

विषमे वेगवती सा गः समे भौ भो गगौ गणाः । पादेऽसमे तजौ रो गः समे मसौ जगौ गरुः । भवेद्भद्रविराट्केतुमती तु विषमे सजौ ॥ १,२१०.

असम मात्रेच्या छंदात 'ग' वेगवान असतो; सम छंदात 'भौ', 'भो', 'गगौ' आणि 'गण' येतात. असम पादात 'तजौ', 'रो' आणि 'ग'; सम छंदात 'मसौ', 'जगौ' आणि 'गरु' येतात. 'भद्रविराट्केतुमती' असम छंदात 'सजौ' असते.

सगौ समे भ्रौ नगगा आख्यानकी त्वथासमे । तौ जो गगौ समे पादे जतजा गुरुकद्वयम् ॥ १,२१०.

सम छंदात 'सगौ', 'भ्रौ', 'नगगा' आणि 'आख्यानकी' येतात; मग असम छंदात 'तौ', 'जो', 'गगौ' येतात. सम पादात 'पादे', 'जतजा' आणि दोन 'गुरुक' असतात.

विपरीताख्यानकं स्याद्विषमे जस्तजौ गगौ । ततौ जगौ समे गः स्यात्पिङ्गलेन ह्युदाहृतम् ॥ १,२१०.

असम छंदात 'विपरीताख्यानक' मध्ये 'जस', 'तजौ', 'गगौ' येतात; सम छंदात 'ततौ', 'जगौ' येतात; 'ग' हे पिंगलाने सांगितले आहे.

पादेऽथ विषमे चैव पुष्पिताग्रा ननौ रयौ । समे नजौ जरौ गश्च वैतालीयं वदन्ति हि । वृत्तञ्चापरवक्त्राख्यमौपच्छन्दसिकं परम् ॥ १,२१०.

पादात आणि असम छंदात 'पुष्पिताग्रा', 'ननौ', 'रयौ' येतात; सम छंदात 'नजौ', 'जरौ' आणि 'ग' येतात—हे 'वैतालीय' म्हणतात. दुसरा छंद 'अपरवक्त्र' आणि 'औपच्छंदसिक' असे म्हणतात.

वाङ्मती रजरा यः स्यादयुग्मे जरजा रगौ ॥ १,२१०.

'वाङ्मती' म्हणजे 'रजर', पादाच्या जोडीत 'जरजा' आणि 'रगौ' येतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् २११ सूत उवाच । प्रथमोऽष्टाक्षरैः पादो द्वितीयो द्वादशाक्षरैः । तृतीयः षोडशार्णैश्च विंशद्वर्णैश्चतुर्थकः ॥ १,२११.

सूतमुनी म्हणाले: पहिल्या पादात आठ अक्षरे, दुसऱ्यात बारा, तिसऱ्यात सोळा आणि चौथ्यात वीस अक्षरे असतात.

आपीडः सर्वलः प्रोक्तः पूर्वपादान्तगद्वयः ॥ १,२११.

'आपीड' ला 'सर्वल' असे म्हणतात, त्यात दोन ओळी पूर्वीच्या पादांच्या शेवटी असतात.

द्वितीयेऽष्टाक्षरैः पादे कलिका प्रथमेर्ऽकजे । लवली स्यात्तृतीयेऽथ पूर्ववच्चाष्ट काक्षरे । प्रोक्ता चामृतधारेयं चतुरष्टाक्षरे सति ॥ १,२११.

दुसऱ्या पादात 'कलिका' आठ अक्षरी असते; पहिल्यात 'अर्कज'; तिसऱ्यात 'लवली', आणि पूर्वीप्रमाणे आठ अक्षरे. सर्व पादात आठ अक्षरे असली तर ते 'अमृतधारा' म्हणतात.

(इति पदचतुरूर्ध्वप्रकरणम्) । सजौ सलौ च प्रथमे नसजा गो द्वितीयके । तृतीये भनभा गश्च चतुर्थे सजसा जगौ ॥ १,२११.

(इथे चार पादांच्या छंदाचे वर्णन संपले.) पहिल्या पादात 'सजौ', 'सलौ'; दुसऱ्यात 'नसजा', 'गो'; तिसऱ्यात 'भनभा', 'ग'; चौथ्यात 'सजसा', 'जगौ' येतात.

पूर्ववत्स्यात्सौरभकं तृतीयेऽघ्रौ रनौ भगौ । ललितञ्चाद्गतावत्स्यातृतीयेंऽघ्रौ ननौ ससौ ॥ १,२११.

पूर्वीप्रमाणे 'सौरभक' येतो; तिसऱ्या पादात 'घ्रौ', 'रणौ', 'भगौ' असतात. 'ललिता' 'अद्गता' प्रमाणे असते; तिसऱ्यात 'घ्रौ', 'ननौ', 'ससौ' येतात.

(इत्युद्गताप्रकरणम्) । उपस्थितप्रचुपितं प्रथमेऽघ्रौ मसौ जभौ । गौ द्वितीये सनजरा गस्तृतीये ननौ च सः । नौ नजौ यश्चतुर्थे स्याच्छेष पादाश्च पूर्ववत् ॥ १,२११.

(इथे 'उद्गता' चे वर्णन संपले.) 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' मध्ये, पहिल्या पादात 'घ्रौ', 'मसौ', 'जबौ'; दुसऱ्यात 'गौ'; तिसऱ्यात 'सनजर', 'ग', 'ननौ'; चौथ्यात 'नौ', 'नजौ' आणि उरलेले पाद पूर्वीप्रमाणे असतात.