गरुडपुराणम्

भुजङ्गप्रयातं वृत्तं चतुभिर्यैः प्रकीर्तितम् । प्रयंवदा नभज्रैश्च मणिमाला तयौ तयौ ॥ १,२०९.

'भुजंगप्रयात' हा छंद चार ओळींचा आहे; 'मणिमाला' हा प्रयंवदा, नभज्रै आणि तयौ, तयौ यांनी बनलेला आहे.

गुहवक्त्रैश्च सन्निद्रा ललिता स्यात्तभौ जरौ । प्रमिताक्षरा सजससैरुज्ज्वला तु ननौ भरौ ॥ १,२०९.

गुहवक्त्रासह सन्निद्रा ही ललिता आहे, आणि टभौ, जरौ यांचाही समावेश आहे; मोजक्या अक्षरांनी आणि सजससै युक्त 'उज्ज्वला' ही ननौ व भरौ आहे.

ममौ ययौ वैश्वदेवी पञ्चाश्वैश्च यतिर्भवेत् । मभौ समौ जलधरमालाब्ध्यन्त्यैर्यतिभवेत् ॥ १,२०९.

ममौ आणि ययौ हे वैश्वदेवी आहेत, आणि पन्नास घोड्यांनी याला 'यति' म्हणतात; मभौ आणि समौ, जलधरमाला आणि अब्ध्य यांच्या सोबतही याला 'यति' म्हणतात.

नौ ततौ गः क्षमावृत्तं तुरगैश्च रसैर्यतिः । प्रहर्षिणी मनौ ज्रौ गा वह्निभिर्दशभिर्यतिः ॥ १,२०९.

नौ, तातौ आणि ग हे क्षमावृत्त आहेत, आणि घोडे व रस यांनी ते 'यति' होतात; प्रहर्षिणी ही मनौ, ज्रौ आणि ग असून, दहा अग्नींसह ती 'यति' आहे.

जभौ सजौ गो रुचिरा चतुर्भिश्च ग्रहैर्यतिः । मत्तमयूरं मतयाः सगौ देवग्रहैर्यतिः ॥ १,२०९.

जभौ, सजौ आणि ग यांनी 'रुचिरा' तयार होते, आणि चार ग्रहांनी ती 'यति' होते; मत्तमयूर, मतया आणि सगौ यांनी 'यति' देवग्रहांसह होते.

मञ्जुभाषिणी सज्सा ज्गौ सुनन्दिनी सजसा मगौ । ननौ ततौ चन्द्रिका गः सप्तभिश्च रसैर्यतिः ॥ १,२०९.

मंजुभाषिणी ही सज्सा आणि ज्गौ आहे; सुनंदिनी ही सजसा आणि मगौ आहे; ननौ, तातौ आणि चंद्रिका ग, सात रसांनी ती 'यति' आहे.

असम्बाधा मतनसा गगौ बाणग्रहैर्यतिः । ननराः सो लधुगुरुः स्वरैः प्रोक्तापराजिता ॥ १,२०९.

असंबाधा, मतनसा आणि गगौ युक्त छंद बाणग्रहांनी 'यति' आहे; ननराः हे लघुगुरू असून, स्वरांनी ती 'अपराजिता' म्हणतात.

ननौ भनौ प्रहरणकलिकेयं लगौ तथा । वसन्ततिलका सिंहोन्नता तभ्जा जगौ गुरुः ॥ १,२०९.

ननौ, भनौ आणि प्रहरणकलिका हे लगु आहेत; वसंततिलका, सिंहोन्नता आणि टभ्जा हे जगौ गुरु आहेत.

भजौ सनौ गगाविन्दुवदनाथ सुकेशरम् । नरना रलगाः पादे शर्करी प्रतिपादिता ॥ १,२०९.

भजौ, सनौ आणि गगाविंदु हे वदनाथ आणि सुकेशरम आहेत; नरणा, रलगा आणि पादे, शर्करी असे सांगितले आहे.

चतुर्दशलघुः स्याच्च श्रेष्ठा शशिकला सगा । रसग्रहयतिः स्रक्स्रा वसुशैलयतिस्तथा ॥ १,२०९.

चौदा अक्षरांचा छंद सर्वश्रेष्ठ मानला जातो, त्यात चंद्राच्या कला आणि त्याच्या सोबती आहेत; रसग्रह, स्रक्स्रा आणि वसुसैल हे छंदही तसेच श्रेष्ठ आहेत.

स्यान्मणिगुणनिकरो मालिनी ननमा ययौ । वसुस्वरयतिः स्याच्च नजौ भज्राः प्रभद्रकम् ॥ १,२०९.

मणिगुण गटातून मालिनी छंद तयार होतो, ननमा छंद पुढे येतो; वसुस्वर छंदसुद्धा तसाच आहे, आणि नजौ, भज्रा, प्रभद्रक हेही तसेच आहेत.

एला सयौ ननौ यःस्याच्चित्रलेखास्वराष्टकैः । मरौ मयौ यश्च भवेदुक्तेयमति शर्करी ॥ १,२०९.

एला, सयौ आणि ननौ — जो चित्तरलेखा या आठ स्वरांसह आहे; मरौ आणि मयौ — जो असा असेल, त्याला शर्करी छंद म्हणतात.

स्वरात्खं वृषभगजजृम्भितं भ्रनना नगौ । नजभजरा वाणिनी गः पिङ्गलेनाष्टिरीरिता ॥ १,२०९.

स्वरापासून खं, वृषभ, गज, जृंभित, भ्रणना आणि नगौ; नजभजरा, वाणीनी, गः — पिंगल छंद आठ स्वरांनी सांगितला आहे.

रसरुद्रैः शिखरिणी यमौ नसभला गुरुः । वसुग्रयतिः पृथ्वी जसौ जसयला गुरुः ॥ १,२०९.

रसरुद्र, शिखरिणी छंद, यमौ, नसभला आणि गुरु; वसुग्रयति छंद, पृथ्वी, जसौ, जसयला आणि गुरु.

दशस्वरैर्वंशपत्रपतितं भ्रौन्नभा लगौ । षड्वेदाश्वैश्च हरिणी नसमा रसला गुरुः ॥ १,२०९.

दहा स्वरांनी वंशपत्र पडते, भ्रौण्नभा लघु आहे; सहा वेदाश्वांनी हरिणी छंद, नसमा, रसला आणि गुरु.

मन्दाक्रान्तब्धिषड्नगैर्मभनास्ततगा गुरुः । नर्दटकं नजभजा जलौ गो यतिरेव च ॥ १,२०९.

मंदाक्रांता छंद, सहा नाग, मभना आणि ततगा — हे गुरु; नर्दटक, नजभजा, जलौ आणि गो हेही छंद आहेत.

सप्तर्त्वब्धिः कोकिलकमत्यष्टिः स्याच्च पूर्ववत् । भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलता म्तौ न्यौ ययौ धृतिः ॥ १,२०९.

सप्तऋत्व छंद, कोकिल, कमत्यष्टि हे पूर्वीप्रमाणेच; भूतऋत्व आणि अश्व यांनी, कुसुमितलता, म्तौ, न्यौ, ययौ — हे धृती छंद आहे.

रसर्त्वश्वैर्यमौ न्सौ रौ मेघविस्फूर्जिता रगौ । शार्दूलविक्रीडितं मः सूर्यश्वैः सज्सतास्तगौ ॥ १,२०९.

रसर्‍त्व, अश्व, यमौ, न्सौ, रौ — मेघविस्फूर्जित छंद, रगौ; शार्दूलविक्रीडित, महः, सूर्याश्व, सज्सता, स्तगौ.

छन्दो ह्यतिधृतिः प्रोक्तमत ऊर्ध्वं कृतिर्भवेत् । सप्ताश्वर्तुः सुवदना भ्रौ मनौ यभला गुरुः ॥ १,२०९.

अतिधृती छंद सांगितला आहे, त्यानंतर कृति येते; सात अश्व आणि ऋतु, सुवदना, भ्रौ, मनौ, यभला आणि गुरु.

वृत्तं रजौ रजौ पादे रजौ गो लः कृतिर्भवेत् । त्रिसप्तकैः स्नग्धरा स्यात्प्रकृतिर्म्नभनैस्त्रियैः ॥ १,२०९.

वृत्त छंद, रजौ, रजौ पादात, रजौ, गो, लः — हे कृति छंद; तीन सप्तकांनी स्नग्धरा, प्रकृति आणि म्नभनैस्त्रियैः.

दिगर्कैर्भद्रकं भ्रौ न्रौ नरना गो यथाकृतिः । नजौ भश्वाश्वललितं जभौ जभलगा भवेत् ॥ १,२०९.

दिगर्क, भद्रक छंद, भ्रौ, न्रौ, नरना, गो — स्वरूपानुसार; नजौ, भश्वाश्व, ललित, जभौ, जबलगा — हा छंद आहे.

मत्ताक्रीडञ्चाष्टबाणदशकैर्मौ तनौ ननौ । नलौ गुरुश्च विकृतिश्छिन्ना संकृतिरुच्यते ॥ १,२०९.

मत्ताक्रीडा, आठ बाण, दहा, मउ, तनौ, ननौ; नलौ आणि गुरु, विकृति छंद, छिन्ना याला संकृति म्हणतात.

पञ्चाश्वार्कैर्भतौ तन्वी नसभा भनया गणाः । क्रौञ्चपदा बाणशरवसुशैलैर्भमौ सभौ ॥ १,२०९.

पाच अश्व, अर्क, भतौ, तन्वी, नसभा, भनया — हे गण; क्रौंचपद, बाण, शर, वसुसैल, भमौ, सभौ.

नौ नौ गोऽतिकृतिः प्रोक्ता च्छन्दो ह्युत्कृतिरुच्यते । वस्वीशाश्वैर्ममतनैः स्याद्भुजङ्गविजृम्भितम् ॥ १,२०९.

नौ, नौ, गो — अतिकृति छंद सांगितला आहे; उत्कृति छंद; वस्वी, ईश, अश्व, ममतनैः यांनी भुजंगविजृंभित छंद.

ननरसैर्लगयुक्तैश्च अपवाहाख्यकं यतिः । गुहैः षड्भी रसैर्बाणैर्मोनाः षट्सगगा गणाः ॥ १,२०९.

ननरस आणि लघु यांनी अपवाहाख्यक छंद; सहा गुह, रस, बाण, मोना, सहा सगगा — हे गण.

चण्डवृत्तिप्रपातोऽसौ दण्डको नौ ततोऽगरः । रफेवृद्धान्तकादस्य व्यालजीमूतकादयः ॥ १,२०९.

चंड छंद, प्रपात, दंडक, नौ, मग अगरा; रफेपासून वृद्धांत, पुढे व्याल, जीमूत आणि इतर.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१० सूत उवाच । सससलगाश्च विषमे पादे यद्युपचित्रकम् । समे भौ भगगाः स्युश्च द्रुतमध्या भभौ भगौ ॥ १,२१०.

सूतम्हणाले: विषम पादात सससलगा आल्यास त्याला उपचित्रक म्हणतात; सम पादात भौ, भगगा हे द्रुतमध्या, आणि भभौ, भगौ.

गः पादे विषमेऽन्यत्र नजौ ज्यौ च गणौ स्मृतौ ॥ १,२१०.

असम पादात 'ग' असतो; इतर ठिकाणी 'नजौ', 'ज्यौ' आणि 'गण' असे मानले जातात.

विषमे वेगवती सा गः समे भौ भो गगौ गणाः । पादेऽसमे तजौ रो गः समे मसौ जगौ गरुः । भवेद्भद्रविराट्केतुमती तु विषमे सजौ ॥ १,२१०.

असम मात्रेच्या छंदात 'ग' वेगवान असतो; सम छंदात 'भौ', 'भो', 'गगौ' आणि 'गण' येतात. असम पादात 'तजौ', 'रो' आणि 'ग'; सम छंदात 'मसौ', 'जगौ' आणि 'गरु' येतात. 'भद्रविराट्केतुमती' असम छंदात 'सजौ' असते.