गरुडपुराणम्

पणवं स्यान्मनयगैर्मयूरसारिणी भवेत् । रजाभ्याञ्च रगाभ्याञ्च रुक्मवती भमौ सगौ ॥ १,२०९.

पणव हे मनयगै आहे, त्यामुळे मयूरसारिणी होते. 'रजा' आणि 'रगा' यांच्यामुळे रुक्मवती हे 'भमौ सगौ' होते.

मत्ता मभसगैर्युक्ता नरजा गो मनोरमा । पङ्क्तिच्छन्दः समाख्यातं जसता गावुपस्थितम् ॥ १,२०९.

पंक्ती हे छंद असे आहे की, त्याच्या ओळींमध्ये 'म', 'भ' आणि 'ग' या अक्षरांचे सुंदर मिश्रण असते, आणि त्या ओळी माणसांनाही आणि गायींनाही आनंद देतात.

तौ जो गाविन्द्रवज्रा स्याज्जतज्गा गुपपूर्विका ॥ १,२०९.

त्यात 'ग', 'वि' आणि 'इंद्र' यांचा समावेश असून, 'ज' ने सुरू होणारा छंद 'गुपपूर्विका' म्हणून ओळखला जातो.

उपजातयोऽन्याद्यन्ताः सुमुखी नजजा लगौ । भभभा गौ दोधकं स्याच्छालिनी मतता गगौ ॥ १,२०९.

इतर छंद, उपजातिने शेवटी येणारे, म्हणजे सुमुखी, नजजा आणि लगु; 'भभा' आणि 'गौ' हे दोढक, तर शालिनी हा मतता आणि गगौ आहे.

अब्धिलोकैश्च विच्छेदो वातोर्ंमो ममता गगौ । श्रीर्भतौ ननगाः प्रोक्ता पञ्चभिः षडूभिरेव च ॥ १,२०९.

पाण्याच्या आणि वायूच्या लोकांचे विभाजन 'ममता गगौ' म्हणून ओळखले जाते; श्रीभातु आणि ननगा हे पाच किंवा सहा अक्षरांचे सांगितले आहेत.

मगना नो गो भ्रमरविलासितमुदाहृतम् । रथोद्धतार्नौ रलगाः स्वागता रनभा गगौ ॥ १,२०९.

मगना आणि गौ हे भ्रमरांच्या खेळासाठी प्रसिद्ध आहेत; रथोद्धत आणि अर्णव हे रलगा आहेत, आणि स्वागत व रणभा हे गगौ आहेत.

वृत्ता ननौ सगौ गः स्यान्नौ रलौ गः समद्रिका । रजरा ल्गौ श्येनिका स्याज्जसता गौ शिखण्डितम् । त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं पिङ्गलेन महात्मना ॥ १,२०९.

वृत्ता, ननौ, सगौ आणि ग हे सर्व समान प्रमाणाचे मानले जातात; रजराळ आणि लगु हे श्येनिका आहेत, जसता आणि गौ हे शिखंडीता आहेत; त्रिष्टुप छंदाचे असे नाव महात्मा पिंगलाने दिले आहे.

रनौ भसौ चन्द्रवर्त्म वंशस्थं स्याज्जतौ जरौ । ततो जराविन्द्रवंशा वेदसैस्तोटकं स्मृतम् । न्भौ भ्रौ द्रुतविलम्बितं पुटश्च स्यान्ननौ मयौ ॥ १,२०९.

रणौ, भसौ आणि चंद्रवर्त्म हे वंशस्थ छंदात आहेत, तसेच जतौ आणि जरौ; त्यानंतर जरा आणि इंद्रवंश हे वेदसैस्तोतक म्हणून ओळखले जातात; नभौ आणि भ्रौ हे द्रुतविलंबित आहेत, आणि पुट हे ननौ व मयौ आहेत.

वसुवेदैश्च विरतिर्मुदितवदना त्वियम् । ननररैः समाख्याता नयना यस्तथा भवेत् ॥ १,२०९.

वसुर्वेदामुळे विराम येतो, आणि हसऱ्या चेहऱ्याने याला 'नयना' असे नाव ननररा यांनी दिले आहे.

सा तु कुसुमविचित्रा जलोद्धतगती रसैः । जसौ जसौ च पादेषु चतूरैः स्त्रग्विणी मता ॥ १,२०९.

ही छंद विविध फुलांनी सजलेली आणि पाण्यासारखी लयबद्ध आहे, प्रत्येक ओळीत चार चतुर जसौ असलेली 'स्त्रग्विणी' म्हणून ओळखली जाते.

भुजङ्गप्रयातं वृत्तं चतुभिर्यैः प्रकीर्तितम् । प्रयंवदा नभज्रैश्च मणिमाला तयौ तयौ ॥ १,२०९.

'भुजंगप्रयात' हा छंद चार ओळींचा आहे; 'मणिमाला' हा प्रयंवदा, नभज्रै आणि तयौ, तयौ यांनी बनलेला आहे.

गुहवक्त्रैश्च सन्निद्रा ललिता स्यात्तभौ जरौ । प्रमिताक्षरा सजससैरुज्ज्वला तु ननौ भरौ ॥ १,२०९.

गुहवक्त्रासह सन्निद्रा ही ललिता आहे, आणि टभौ, जरौ यांचाही समावेश आहे; मोजक्या अक्षरांनी आणि सजससै युक्त 'उज्ज्वला' ही ननौ व भरौ आहे.

ममौ ययौ वैश्वदेवी पञ्चाश्वैश्च यतिर्भवेत् । मभौ समौ जलधरमालाब्ध्यन्त्यैर्यतिभवेत् ॥ १,२०९.

ममौ आणि ययौ हे वैश्वदेवी आहेत, आणि पन्नास घोड्यांनी याला 'यति' म्हणतात; मभौ आणि समौ, जलधरमाला आणि अब्ध्य यांच्या सोबतही याला 'यति' म्हणतात.

नौ ततौ गः क्षमावृत्तं तुरगैश्च रसैर्यतिः । प्रहर्षिणी मनौ ज्रौ गा वह्निभिर्दशभिर्यतिः ॥ १,२०९.

नौ, तातौ आणि ग हे क्षमावृत्त आहेत, आणि घोडे व रस यांनी ते 'यति' होतात; प्रहर्षिणी ही मनौ, ज्रौ आणि ग असून, दहा अग्नींसह ती 'यति' आहे.

जभौ सजौ गो रुचिरा चतुर्भिश्च ग्रहैर्यतिः । मत्तमयूरं मतयाः सगौ देवग्रहैर्यतिः ॥ १,२०९.

जभौ, सजौ आणि ग यांनी 'रुचिरा' तयार होते, आणि चार ग्रहांनी ती 'यति' होते; मत्तमयूर, मतया आणि सगौ यांनी 'यति' देवग्रहांसह होते.

मञ्जुभाषिणी सज्सा ज्गौ सुनन्दिनी सजसा मगौ । ननौ ततौ चन्द्रिका गः सप्तभिश्च रसैर्यतिः ॥ १,२०९.

मंजुभाषिणी ही सज्सा आणि ज्गौ आहे; सुनंदिनी ही सजसा आणि मगौ आहे; ननौ, तातौ आणि चंद्रिका ग, सात रसांनी ती 'यति' आहे.

असम्बाधा मतनसा गगौ बाणग्रहैर्यतिः । ननराः सो लधुगुरुः स्वरैः प्रोक्तापराजिता ॥ १,२०९.

असंबाधा, मतनसा आणि गगौ युक्त छंद बाणग्रहांनी 'यति' आहे; ननराः हे लघुगुरू असून, स्वरांनी ती 'अपराजिता' म्हणतात.

ननौ भनौ प्रहरणकलिकेयं लगौ तथा । वसन्ततिलका सिंहोन्नता तभ्जा जगौ गुरुः ॥ १,२०९.

ननौ, भनौ आणि प्रहरणकलिका हे लगु आहेत; वसंततिलका, सिंहोन्नता आणि टभ्जा हे जगौ गुरु आहेत.

भजौ सनौ गगाविन्दुवदनाथ सुकेशरम् । नरना रलगाः पादे शर्करी प्रतिपादिता ॥ १,२०९.

भजौ, सनौ आणि गगाविंदु हे वदनाथ आणि सुकेशरम आहेत; नरणा, रलगा आणि पादे, शर्करी असे सांगितले आहे.

चतुर्दशलघुः स्याच्च श्रेष्ठा शशिकला सगा । रसग्रहयतिः स्रक्स्रा वसुशैलयतिस्तथा ॥ १,२०९.

चौदा अक्षरांचा छंद सर्वश्रेष्ठ मानला जातो, त्यात चंद्राच्या कला आणि त्याच्या सोबती आहेत; रसग्रह, स्रक्स्रा आणि वसुसैल हे छंदही तसेच श्रेष्ठ आहेत.

स्यान्मणिगुणनिकरो मालिनी ननमा ययौ । वसुस्वरयतिः स्याच्च नजौ भज्राः प्रभद्रकम् ॥ १,२०९.

मणिगुण गटातून मालिनी छंद तयार होतो, ननमा छंद पुढे येतो; वसुस्वर छंदसुद्धा तसाच आहे, आणि नजौ, भज्रा, प्रभद्रक हेही तसेच आहेत.

एला सयौ ननौ यःस्याच्चित्रलेखास्वराष्टकैः । मरौ मयौ यश्च भवेदुक्तेयमति शर्करी ॥ १,२०९.

एला, सयौ आणि ननौ — जो चित्तरलेखा या आठ स्वरांसह आहे; मरौ आणि मयौ — जो असा असेल, त्याला शर्करी छंद म्हणतात.

स्वरात्खं वृषभगजजृम्भितं भ्रनना नगौ । नजभजरा वाणिनी गः पिङ्गलेनाष्टिरीरिता ॥ १,२०९.

स्वरापासून खं, वृषभ, गज, जृंभित, भ्रणना आणि नगौ; नजभजरा, वाणीनी, गः — पिंगल छंद आठ स्वरांनी सांगितला आहे.

रसरुद्रैः शिखरिणी यमौ नसभला गुरुः । वसुग्रयतिः पृथ्वी जसौ जसयला गुरुः ॥ १,२०९.

रसरुद्र, शिखरिणी छंद, यमौ, नसभला आणि गुरु; वसुग्रयति छंद, पृथ्वी, जसौ, जसयला आणि गुरु.

दशस्वरैर्वंशपत्रपतितं भ्रौन्नभा लगौ । षड्वेदाश्वैश्च हरिणी नसमा रसला गुरुः ॥ १,२०९.

दहा स्वरांनी वंशपत्र पडते, भ्रौण्नभा लघु आहे; सहा वेदाश्वांनी हरिणी छंद, नसमा, रसला आणि गुरु.

मन्दाक्रान्तब्धिषड्नगैर्मभनास्ततगा गुरुः । नर्दटकं नजभजा जलौ गो यतिरेव च ॥ १,२०९.

मंदाक्रांता छंद, सहा नाग, मभना आणि ततगा — हे गुरु; नर्दटक, नजभजा, जलौ आणि गो हेही छंद आहेत.

सप्तर्त्वब्धिः कोकिलकमत्यष्टिः स्याच्च पूर्ववत् । भूतर्त्वश्वैः कुसुमितलता म्तौ न्यौ ययौ धृतिः ॥ १,२०९.

सप्तऋत्व छंद, कोकिल, कमत्यष्टि हे पूर्वीप्रमाणेच; भूतऋत्व आणि अश्व यांनी, कुसुमितलता, म्तौ, न्यौ, ययौ — हे धृती छंद आहे.

रसर्त्वश्वैर्यमौ न्सौ रौ मेघविस्फूर्जिता रगौ । शार्दूलविक्रीडितं मः सूर्यश्वैः सज्सतास्तगौ ॥ १,२०९.

रसर्‍त्व, अश्व, यमौ, न्सौ, रौ — मेघविस्फूर्जित छंद, रगौ; शार्दूलविक्रीडित, महः, सूर्याश्व, सज्सता, स्तगौ.

छन्दो ह्यतिधृतिः प्रोक्तमत ऊर्ध्वं कृतिर्भवेत् । सप्ताश्वर्तुः सुवदना भ्रौ मनौ यभला गुरुः ॥ १,२०९.

अतिधृती छंद सांगितला आहे, त्यानंतर कृति येते; सात अश्व आणि ऋतु, सुवदना, भ्रौ, मनौ, यभला आणि गुरु.