गरुडपुराणम्

आर्या प्रथमार्धलक्ष्म गीतिः स्याच्चेद्दलद्वये । उपगीतिर्द्वितीयार्धादुद्गीतिर्व्यत्ययाद्भवेत् ॥ १,२०८.

आर्याला पहिल्या भागात चिन्ह असते; गीत असल्यास दोन्ही भागात; उपगीत दुसऱ्या भागातून, उद्गीत बदलामुळे होते.

आर्यागीतिश्चान्तगुरुर्गोतिजातेश्च लक्षणम् । षट्कला विषमे चेत्स्युः समेऽष्टौ न निरन्तराः । समा पराश्रिता न स्याद्वैतालीये रलौ गुरुः ॥ १,२०८.

आर्यागीतीला शेवटी गुरु असतो; हे गोतिजाती छंदाचे चिन्ह आहे; विषम स्थळी सहा कला, समस्थळी आठ, सलग नसाव्यात; समा स्वतंत्र नसते, वैतालियात शेवटी गुरु असतो.

अन्तेर्यौ पूर्ववदिदमौपच्छन्दसिकं मतम् ॥ १,२०८.

आत दोन 'य' आधीप्रमाणे आल्यास, ते औपच्छंदसिक छंद मानले जाते.

भाद्गौ स्यादापातलिका ज्ञेयाथो दक्षिणान्तिका । पराश्रितो द्वितीयो लः पादेषु निखिलेष्वपि ॥ १,२०८.

भाद्गौ हे आपातलिका म्हणून ओळखावे, तसेच दक्षिणान्तिका देखील. पराश्रित हा दुसरा 'ल' असून, तो सर्वच पादांत असतो.

उदीच्यवृत्तिरसमे प्राच्यवृत्तिस्तु युग्मके । सपञ्चमश्चतुर्थांशे युगपत्तौ प्रवृत्तकम् ॥ १,२०८.

उदीच्य वृत्त हे एकसारखे नसते, तर प्राच्य वृत्त मात्र जोड्यांमध्ये येते. चौथ्या पादात पाचवा अक्षर असताना, दोन्ही एकत्र चालतात.

उदीच्याद्यङ्घ्रिसंयोगाद्युग्मपादैकपादिका । चारुहासिन्ययुग्माङ्घ्रौ वैतालीयस्य संग्रहः ॥ १,२०८.

उदीच्याच्या पहिल्या पादाचा आणि जोड्या पादांचा संयोग झाल्यावर, युग्मपाद एकपादी होते. वैतालीयात दोन्ही पाद सुंदर आणि हसरे असतात, हेच त्याचे वैशिष्ट्य आहे.

वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातां चतुर्थाद्यगणो भवेत् । पथ्यावक्त्रं जेन समे विपरीतादिरन्यथा ॥ १,२०८.

मुख 'न' ने सुरू होता कामा नये; चौथ्या पादात गण असावा. पथ्यावक्त्रात 'ज' असतो, अन्यथा उलट किंवा वेगळा असतो.

उसमे नश्च चपला विपुला लघुसप्तमा । निखिले वा सैतवस्य म्रौ न्तौ चाब्धेस्तत्पूर्वकौ ॥ १,२०८.

उसमे, न आणि चपला या वृत्तांत, विपुला मध्ये सातवे अक्षर हलके असते. सैतवात सर्वत्र 'म्रौ' आणि 'तौ' येतात, आणि समुद्रात त्या दोघांपूर्वी 'तत्' येते.

षोडशलोऽचलधृतिर्मात्रासमकमुच्यते ॥ १,२०८.

सोळा अक्षरांची, अचलधृती असलेली वृत्ते मात्रासमान मानली जातात.

नवमलस्तथा गोऽन्त्यः जो न्लौवाथाम्बुधेर्यथा । विश्लोकः स्यात्तच्चतुष्कद्विगुणाद्वानवासिका ॥ १,२०८.

नव, मल आणि शेवटी गो; जो, न्लौ आणि समुद्रात जसे; विश्लोक हे चारपट किंवा त्याच्या दुप्पट, ते नवासिका म्हणतात.

बाणाष्टनवकेषु स्याल्लश्चित्रा षोडशात्मिका । सममात्रासमादिष्टं पदाकुलकमीरितम् ॥ १,२०८.

बाण, आठ आणि नव या वृत्तांत 'ल' चित्रा असून, ती सोळा अक्षरी असते. समान मात्रेची व्यवस्था सांगितली आहे, हे पदाकुलक म्हणतात.

वृत्तमात्रा विना वर्णैर्ला वर्णा गुरुभिर्विना । गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ १,२०८.

मात्रा नसलेल्या वृत्तात अक्षरांचा वापर असतो; 'ल' मध्ये गुरू अक्षर नसते. गुरू अक्षरे नेहमी पादात 'ल' असतात, हेच निश्चित प्रमाण आहे.

अष्टाविंशातिला गन्ता प्रथमार्धे द्वितीयके । त्रिंशदस्यां शिखा गन्ता खञ्जातद्व्यत्ययाद्भवेत् ॥ १,२०८.

अठ्ठावीस 'ल' दुसऱ्या भागाच्या पहिल्या अर्ध्यात जातात; तीस 'ल' शिखेत जातात, आणि खंजाच्या उलटपणामुळे तसे होते.

षोडशानङ्गक्रीडा गा द्वात्रिंशच्चरमे च लाः । सप्तविंशातिला गन्ता दलयो रुचिरा द्वयोः ॥ १,२०८.

सोळा 'ल' अनंगक्रीडा मध्ये, बत्तीस 'ल' शेवटी; सत्तावीस 'ल' दोन्ही पादांत जातात, दोन्ही सुंदर असतात.

मात्रावृत्तानि चोक्तानि वर्णवृत्तानि वच्मि वै ॥ १,२०८.

मात्रावृत्ते सांगितली गेली आहेत; आता मी वर्णवृत्ते सांगतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०९ सूत उवाच । श्रीरुक्था गेन सा ज्ञेया उत्युक्था स्त्री गुरुद्वयम् । मो नारी रो मृगी मध्या मगौ कन्या प्रतिष्ठया ॥ १,२०९.

सूतम्हणाले: श्रीरुक्थ हे 'गेन' म्हणून ओळखावे; उत्क्था ही दोन गुरू असलेली स्त्री आहे. 'मो' म्हणजे स्त्री, 'रो' म्हणजे हरिणी, 'मध्या' म्हणजे मागौ, 'कन्या' म्हणजे प्रतिष्ठा.

भो गौ पङ्क्तिः सुप्रातिष्ठा तनुमध्या तयौ स्मृता । नयाभ्यां बालललिता गायत्रीच्छन्द एव हि ॥ १,२०९.

'भो गौ' हे पंक्ती असून, ती उत्तम प्रकारे स्थिर आहे, मधून सडपातळ आहे, आणि 'तयौ' म्हणून ओळखली जाते. 'नया' आणि 'बालललिता' यांच्यामुळे हे गायत्री छंदच आहे.

मसगैर्मदलेखा स्यादुष्णिक्छन्दः स्मृतं बुधैः । भौ गौ चित्रपदा ख्याता विद्युन्माला ममौ गगौ ॥ १,२०९.

मसगै आणि मदलेखा हे विद्वान उष्णिक छंद मानतात; 'भौ गौ' हे चित्रपदा म्हणून प्रसिद्ध आहे, 'विद्युनमाला' म्हणजे 'ममौ गगौ'.

माणवकं भात्तलगा म्नौ गौ हंसरुतं स्मृतम् । समानिका रजगला जरला गः प्रमाणिका । आभ्यामन्यद्वितानं स्यादनुष्टुप्छन्द ईरितम् ॥ १,२०९.

माणवक हे भाट्तलग आहे, 'म्नौ गौ' हे हंसारुत म्हणून ओळखले जाते. 'समानिका', 'रजगला', 'जरला', 'गः' हे प्रमाणिका आहेत; या दोघांमुळे दुसरे एक रूप तयार होते, ते म्हणजे अनुष्टुप छंद.

रनसैः स्याद्धलमुखी नौ मः शिशुभृता भवेत् । बृहतीछन्द इत्युक्तं स्मौ जगौ स विराजितम् ॥ १,२०९.

रणसैमुळे हलमुखी होते; 'नौ मह' हे शिशु धारण करणारी आहे. हे बृहती छंद म्हणून ओळखले जाते, 'स्मौ जगौ' हे त्याचे तेजस्वी रूप आहे.

पणवं स्यान्मनयगैर्मयूरसारिणी भवेत् । रजाभ्याञ्च रगाभ्याञ्च रुक्मवती भमौ सगौ ॥ १,२०९.

पणव हे मनयगै आहे, त्यामुळे मयूरसारिणी होते. 'रजा' आणि 'रगा' यांच्यामुळे रुक्मवती हे 'भमौ सगौ' होते.

मत्ता मभसगैर्युक्ता नरजा गो मनोरमा । पङ्क्तिच्छन्दः समाख्यातं जसता गावुपस्थितम् ॥ १,२०९.

पंक्ती हे छंद असे आहे की, त्याच्या ओळींमध्ये 'म', 'भ' आणि 'ग' या अक्षरांचे सुंदर मिश्रण असते, आणि त्या ओळी माणसांनाही आणि गायींनाही आनंद देतात.

तौ जो गाविन्द्रवज्रा स्याज्जतज्गा गुपपूर्विका ॥ १,२०९.

त्यात 'ग', 'वि' आणि 'इंद्र' यांचा समावेश असून, 'ज' ने सुरू होणारा छंद 'गुपपूर्विका' म्हणून ओळखला जातो.

उपजातयोऽन्याद्यन्ताः सुमुखी नजजा लगौ । भभभा गौ दोधकं स्याच्छालिनी मतता गगौ ॥ १,२०९.

इतर छंद, उपजातिने शेवटी येणारे, म्हणजे सुमुखी, नजजा आणि लगु; 'भभा' आणि 'गौ' हे दोढक, तर शालिनी हा मतता आणि गगौ आहे.

अब्धिलोकैश्च विच्छेदो वातोर्ंमो ममता गगौ । श्रीर्भतौ ननगाः प्रोक्ता पञ्चभिः षडूभिरेव च ॥ १,२०९.

पाण्याच्या आणि वायूच्या लोकांचे विभाजन 'ममता गगौ' म्हणून ओळखले जाते; श्रीभातु आणि ननगा हे पाच किंवा सहा अक्षरांचे सांगितले आहेत.

मगना नो गो भ्रमरविलासितमुदाहृतम् । रथोद्धतार्नौ रलगाः स्वागता रनभा गगौ ॥ १,२०९.

मगना आणि गौ हे भ्रमरांच्या खेळासाठी प्रसिद्ध आहेत; रथोद्धत आणि अर्णव हे रलगा आहेत, आणि स्वागत व रणभा हे गगौ आहेत.

वृत्ता ननौ सगौ गः स्यान्नौ रलौ गः समद्रिका । रजरा ल्गौ श्येनिका स्याज्जसता गौ शिखण्डितम् । त्रिष्टुप्छन्दः समाख्यातं पिङ्गलेन महात्मना ॥ १,२०९.

वृत्ता, ननौ, सगौ आणि ग हे सर्व समान प्रमाणाचे मानले जातात; रजराळ आणि लगु हे श्येनिका आहेत, जसता आणि गौ हे शिखंडीता आहेत; त्रिष्टुप छंदाचे असे नाव महात्मा पिंगलाने दिले आहे.

रनौ भसौ चन्द्रवर्त्म वंशस्थं स्याज्जतौ जरौ । ततो जराविन्द्रवंशा वेदसैस्तोटकं स्मृतम् । न्भौ भ्रौ द्रुतविलम्बितं पुटश्च स्यान्ननौ मयौ ॥ १,२०९.

रणौ, भसौ आणि चंद्रवर्त्म हे वंशस्थ छंदात आहेत, तसेच जतौ आणि जरौ; त्यानंतर जरा आणि इंद्रवंश हे वेदसैस्तोतक म्हणून ओळखले जातात; नभौ आणि भ्रौ हे द्रुतविलंबित आहेत, आणि पुट हे ननौ व मयौ आहेत.

वसुवेदैश्च विरतिर्मुदितवदना त्वियम् । ननररैः समाख्याता नयना यस्तथा भवेत् ॥ १,२०९.

वसुर्वेदामुळे विराम येतो, आणि हसऱ्या चेहऱ्याने याला 'नयना' असे नाव ननररा यांनी दिले आहे.