गरुडपुराणम्

सत्या नाग्न्यस्तथा पुंसो ह्यभक्षयत दीर्घपात् । सर्वविश्वोभ ये चोभौ एकोन्यान्यतराणि च ॥ १,२०६.

सत्य बोलणारा, नाग आणि अग्नी हे पुल्लिंगी आहेत; जे खाता येत नाहीत, जे दूर पडतात, सर्व, विश्व, दोघे, एक कमी आणि दुसरा — हेही पुल्लिंगी आहेत.

डतरो डतमो नेमस्त्वः समोऽथ सिमेतरौ । पूर्वश्चैवाधरश्चैव दक्षिणश्चोत्तरावरौ ॥ १,२०६.

डतर, डतम, नेम, त्वः, सम, सिमेतर; पूर्व आणि अधर, दक्षिण आणि उत्तरावर — हे सर्व पुल्लिंगी आहेत.

परश्चान्तरमप्येतद्यत्त्यत्किमदसस्त्विदम् । युष्मदस्मत्तत्प्रथमचरमाल्पतयार्धकाः ॥ १,२०६.

पर आणि अंतर हेही तसेच; यत्, तत्, किम् आणि अदस् हे नपुंसकलिंगी आहेत; युष्मद्, अस्मद्, तत् — प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय पुरुष द्विवचनात येतात.

तथा कतिपयो द्वौ चेत्येवं सर्वादयस्तथा । शृणोत्याद्या जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि ॥ १,२०६.

त्याचप्रमाणे, काही, दोन आणि असे सर्व संख्या; 'ऐकतो', 'होम करतो', 'त्यागतो', 'ठेवतो' — हेही येतात.

दीप्यतिः स्तूयतिश्चैव पुत्त्रीयति धनीयति । त्रुट्यति म्रियते चैव चिचीषति निनीषति ॥ १,२०६.

तेजते, स्तुती होते, पुत्राची इच्छा करतो, धनाची इच्छा करतो, तुटतो, मरतो, गोळा करू इच्छितो, पुढे नेऊ इच्छितो — हे सर्व शब्द आहेत.

सर्वे तिष्ठन्ति सर्वस्मै सर्वस्मात्सर्वन्तो गतः । सर्वेषां चैव सर्वस्मिन्नेवं विश्वादयस्तथा ॥ १,२०६.

सर्व उभे राहतात, सर्वांसाठी, सर्वांकडून, सर्वांत संपणारे; सर्वांचे, सर्वांत — असे 'विश्व' आणि इतर शब्द येतात.

पूर्वे पूर्वाश्च पूर्वस्मात्पूर्वस्मिन्पूर्व ईरितः । सूत उवाच । सुप्तिङन्तुं सिद्धरूपं नाममात्रेण दर्शितम् । कात्यायनः कुमारात्तु श्रुत्वा विस्तरमब्रवीत् ॥ १,२०६.

पूर्व, पूर्वा, पूर्वस्मात, पूर्वस्मिन, पूर्व असे म्हटले जाते; सूत म्हणतो — क्रियापदांची सिद्ध रूपे फक्त नावाने दाखवली आहेत; कुमाराकडून तपशील ऐकून कात्यायनाने पुढे सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०८ सूत उवाच । आर्यालक्ष्म त्वष्ट गणाः सदा जो विषमे न हि । षष्ठे जो न्लौ वापि भवेत्पदं षष्ठे द्वितीयलात् ॥ १,२०८.

सूत म्हणतो — आर्या छंदाची चिन्हे अशी आहेत: त्वष्ट नावाचा गण नेहमी जोडलेला असतो, विषम ठिकाणी नाही; सहाव्या स्थानी जो किंवा न्लौ येऊ शकतो, आणि सहाव्या शब्दाला द्वितीयाचा अर्थ असतो.

आदितः सप्तमे ह्रस्वा द्वितीयार्धे शरे ततः । त्रिगणाङ्घ्रिश्च पथ्या स्याद्विपुला वह्निलङ्घनात् ॥ १,२०८.

सुरुवातीपासून सातव्या अक्षराला ह्रस्व असावा; दुसऱ्या भागात शर असतो; तीन गण आणि पाद योग्य असतात, आणि अग्नी ओलांडल्यावर विपुला होते.

ग्मध्ये द्वितुर्यौ जौ चपला मुखपूर्वादिचापला । द्वितीयार्धे सजघना आर्याजातेश्च लक्षणम् ॥ १,२०८.

मधल्या भागात दुसरा 'य' असतो, 'जौ' म्हणजे चपला, पादाच्या सुरुवातीपासून; दुसऱ्या भागात सजघना; या आर्या आणि जाती छंदांची चिन्हे आहेत.

आर्या प्रथमार्धलक्ष्म गीतिः स्याच्चेद्दलद्वये । उपगीतिर्द्वितीयार्धादुद्गीतिर्व्यत्ययाद्भवेत् ॥ १,२०८.

आर्याला पहिल्या भागात चिन्ह असते; गीत असल्यास दोन्ही भागात; उपगीत दुसऱ्या भागातून, उद्गीत बदलामुळे होते.

आर्यागीतिश्चान्तगुरुर्गोतिजातेश्च लक्षणम् । षट्कला विषमे चेत्स्युः समेऽष्टौ न निरन्तराः । समा पराश्रिता न स्याद्वैतालीये रलौ गुरुः ॥ १,२०८.

आर्यागीतीला शेवटी गुरु असतो; हे गोतिजाती छंदाचे चिन्ह आहे; विषम स्थळी सहा कला, समस्थळी आठ, सलग नसाव्यात; समा स्वतंत्र नसते, वैतालियात शेवटी गुरु असतो.

अन्तेर्यौ पूर्ववदिदमौपच्छन्दसिकं मतम् ॥ १,२०८.

आत दोन 'य' आधीप्रमाणे आल्यास, ते औपच्छंदसिक छंद मानले जाते.

भाद्गौ स्यादापातलिका ज्ञेयाथो दक्षिणान्तिका । पराश्रितो द्वितीयो लः पादेषु निखिलेष्वपि ॥ १,२०८.

भाद्गौ हे आपातलिका म्हणून ओळखावे, तसेच दक्षिणान्तिका देखील. पराश्रित हा दुसरा 'ल' असून, तो सर्वच पादांत असतो.

उदीच्यवृत्तिरसमे प्राच्यवृत्तिस्तु युग्मके । सपञ्चमश्चतुर्थांशे युगपत्तौ प्रवृत्तकम् ॥ १,२०८.

उदीच्य वृत्त हे एकसारखे नसते, तर प्राच्य वृत्त मात्र जोड्यांमध्ये येते. चौथ्या पादात पाचवा अक्षर असताना, दोन्ही एकत्र चालतात.

उदीच्याद्यङ्घ्रिसंयोगाद्युग्मपादैकपादिका । चारुहासिन्ययुग्माङ्घ्रौ वैतालीयस्य संग्रहः ॥ १,२०८.

उदीच्याच्या पहिल्या पादाचा आणि जोड्या पादांचा संयोग झाल्यावर, युग्मपाद एकपादी होते. वैतालीयात दोन्ही पाद सुंदर आणि हसरे असतात, हेच त्याचे वैशिष्ट्य आहे.

वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातां चतुर्थाद्यगणो भवेत् । पथ्यावक्त्रं जेन समे विपरीतादिरन्यथा ॥ १,२०८.

मुख 'न' ने सुरू होता कामा नये; चौथ्या पादात गण असावा. पथ्यावक्त्रात 'ज' असतो, अन्यथा उलट किंवा वेगळा असतो.

उसमे नश्च चपला विपुला लघुसप्तमा । निखिले वा सैतवस्य म्रौ न्तौ चाब्धेस्तत्पूर्वकौ ॥ १,२०८.

उसमे, न आणि चपला या वृत्तांत, विपुला मध्ये सातवे अक्षर हलके असते. सैतवात सर्वत्र 'म्रौ' आणि 'तौ' येतात, आणि समुद्रात त्या दोघांपूर्वी 'तत्' येते.

षोडशलोऽचलधृतिर्मात्रासमकमुच्यते ॥ १,२०८.

सोळा अक्षरांची, अचलधृती असलेली वृत्ते मात्रासमान मानली जातात.

नवमलस्तथा गोऽन्त्यः जो न्लौवाथाम्बुधेर्यथा । विश्लोकः स्यात्तच्चतुष्कद्विगुणाद्वानवासिका ॥ १,२०८.

नव, मल आणि शेवटी गो; जो, न्लौ आणि समुद्रात जसे; विश्लोक हे चारपट किंवा त्याच्या दुप्पट, ते नवासिका म्हणतात.

बाणाष्टनवकेषु स्याल्लश्चित्रा षोडशात्मिका । सममात्रासमादिष्टं पदाकुलकमीरितम् ॥ १,२०८.

बाण, आठ आणि नव या वृत्तांत 'ल' चित्रा असून, ती सोळा अक्षरी असते. समान मात्रेची व्यवस्था सांगितली आहे, हे पदाकुलक म्हणतात.

वृत्तमात्रा विना वर्णैर्ला वर्णा गुरुभिर्विना । गुरुवो लैर्दले नित्यं प्रमाणमिति निश्चितम् ॥ १,२०८.

मात्रा नसलेल्या वृत्तात अक्षरांचा वापर असतो; 'ल' मध्ये गुरू अक्षर नसते. गुरू अक्षरे नेहमी पादात 'ल' असतात, हेच निश्चित प्रमाण आहे.

अष्टाविंशातिला गन्ता प्रथमार्धे द्वितीयके । त्रिंशदस्यां शिखा गन्ता खञ्जातद्व्यत्ययाद्भवेत् ॥ १,२०८.

अठ्ठावीस 'ल' दुसऱ्या भागाच्या पहिल्या अर्ध्यात जातात; तीस 'ल' शिखेत जातात, आणि खंजाच्या उलटपणामुळे तसे होते.

षोडशानङ्गक्रीडा गा द्वात्रिंशच्चरमे च लाः । सप्तविंशातिला गन्ता दलयो रुचिरा द्वयोः ॥ १,२०८.

सोळा 'ल' अनंगक्रीडा मध्ये, बत्तीस 'ल' शेवटी; सत्तावीस 'ल' दोन्ही पादांत जातात, दोन्ही सुंदर असतात.

मात्रावृत्तानि चोक्तानि वर्णवृत्तानि वच्मि वै ॥ १,२०८.

मात्रावृत्ते सांगितली गेली आहेत; आता मी वर्णवृत्ते सांगतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०९ सूत उवाच । श्रीरुक्था गेन सा ज्ञेया उत्युक्था स्त्री गुरुद्वयम् । मो नारी रो मृगी मध्या मगौ कन्या प्रतिष्ठया ॥ १,२०९.

सूतम्हणाले: श्रीरुक्थ हे 'गेन' म्हणून ओळखावे; उत्क्था ही दोन गुरू असलेली स्त्री आहे. 'मो' म्हणजे स्त्री, 'रो' म्हणजे हरिणी, 'मध्या' म्हणजे मागौ, 'कन्या' म्हणजे प्रतिष्ठा.

भो गौ पङ्क्तिः सुप्रातिष्ठा तनुमध्या तयौ स्मृता । नयाभ्यां बालललिता गायत्रीच्छन्द एव हि ॥ १,२०९.

'भो गौ' हे पंक्ती असून, ती उत्तम प्रकारे स्थिर आहे, मधून सडपातळ आहे, आणि 'तयौ' म्हणून ओळखली जाते. 'नया' आणि 'बालललिता' यांच्यामुळे हे गायत्री छंदच आहे.

मसगैर्मदलेखा स्यादुष्णिक्छन्दः स्मृतं बुधैः । भौ गौ चित्रपदा ख्याता विद्युन्माला ममौ गगौ ॥ १,२०९.

मसगै आणि मदलेखा हे विद्वान उष्णिक छंद मानतात; 'भौ गौ' हे चित्रपदा म्हणून प्रसिद्ध आहे, 'विद्युनमाला' म्हणजे 'ममौ गगौ'.

माणवकं भात्तलगा म्नौ गौ हंसरुतं स्मृतम् । समानिका रजगला जरला गः प्रमाणिका । आभ्यामन्यद्वितानं स्यादनुष्टुप्छन्द ईरितम् ॥ १,२०९.

माणवक हे भाट्तलग आहे, 'म्नौ गौ' हे हंसारुत म्हणून ओळखले जाते. 'समानिका', 'रजगला', 'जरला', 'गः' हे प्रमाणिका आहेत; या दोघांमुळे दुसरे एक रूप तयार होते, ते म्हणजे अनुष्टुप छंद.