गरुडपुराणम्

समासाः षट्समाख्याताः स द्विजः कर्मधारयः । द्विगुस्त्रिवेदी ग्रामश्च अयं तत्पुरुषः स्मृतः ॥ १,२०६.

सहा समास सांगितले आहेत: कर्मधारय, द्विगु, त्रिवेदी, ग्राम, आणि हा तत्पुरुष समजला जातो.

तत्कृतश्च तदर्थश्च वृकभीतिश्च यद्धनम् । ज्ञानदक्षेण तत्त्वज्ञो बहुव्रीहिरथाव्ययी ॥ १,२०६.

ते केलेले, त्यासाठी असलेले, लांडग्याची भीती, ते धन. ज्ञानात कुशल, तत्त्वज्ञ, बहुव्रीहि आणि अव्ययी.

भावोऽधिस्त्रि यथोक्तं तु द्वन्द्वो देवर्षिमानवाः । तद्धिताः पाण्डवः शैवो ब्राहयं च ब्रह्मतादयः ॥ १,२०६.

भाव, अधिकरण, जसे सांगितले आहे; द्वंद्व, देवर्षी आणि मानव. तद्धित शब्द: पांडव, शैव, ब्राहय, ब्रह्मता आणि इतर.

देवाग्निसखिपत्यंशुक्रोष्टुस्वायम्भुवः पिता । ना प्रशस्ताश्चरा गौर्ग्लौरबजन्ताश्च पुंस्यपि ॥ १,२०६.

दैवी, अग्नी, मैत्री, अधिपत्य, शुक्र, ऋष्टु, स्वयंभुव, पिता. हलणारे, गाय, बैल आणि पुरुषवाचक हे प्रशंसित नाहीत.

हलन्तश्चाश्वयुक्क्ष्माभुङ्मरुत्क्रव्यान्मृगाविधः । आत्मा राजा युवा पन्थाः पूषब्रह्महणौ हली ॥ १,२०६.

हलाने समाप्त होणारे, घोडा, जू, पृथ्वी, वारा, मांसभक्षक, मृगप्रकार. आत्मा, राजा, तरुण, मार्ग, पूषा, ब्रह्महत्यारा आणि 'हल'.

विड्वे धा उशनानड्वान्मधुलिट्काष्ठतट्तथा । बनवार्यस्थिवस्तूनि जगत्सामाहनी तथा ॥ १,२०६.

विष्ठा, मूत्र, वीर्य, मध, तेल, स्मशानातील लाकूड, तसेच जंगल, पाणी, हाडं आणि जगातील वस्तू — या सर्वांना स्त्रीलिंगी मानले जाते.

कर्मसर्पिर्वपुस्तेज अज्झलन्ता नपुंसके । जाया जरा नदी लक्ष्मीः श्रीस्त्रीभूमिर्वधूरपि ॥ १,२०६.

कर्म, तूप, शरीर, अग्नी, विष आणि नपुंसकलिंग; पत्नी, वार्धक्य, नदी, लक्ष्मी, श्री, पृथ्वी आणि वधू — या सर्वही स्त्रीलिंगी आहेत.

भ्रूः पुनर्भूस्तथा धेनुः स्वसा माता च नौ स्त्रियः । वाक्स्रग्दिङ्मुत्क्रुधः प्रायो युवतिः कुकुभस्तथा ॥ १,२०६.

भुवई, पुनर्जन्म, गाय, बहीण आणि आई या स्त्रिया आहेत; वाणी, रक्त, दिशा, राग, बहुतेक तरुणी आणि कंबरसुद्धा स्त्रीलिंगी आहेत.

द्योदिवौ प्रावृषश्चैव सुमान उष्णिगस्त्रियाम् । गुणद्रव्यक्रियायोगात्स्त्रीलिङ्गांश्च वदामि ते ॥ १,२०६.

आकाश, दिवस, पावसाळा, सोम आणि उष्णिक या छंदाला गुण, द्रव्य किंवा क्रियेच्या आधारावर स्त्रीलिंग दिले आहे; असे मी तुला स्त्रीलिंगाचे प्रकार सांगितले.

शुक्लकीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः कमलभूः कर्ता सुमतो बहवः सुनौः ॥ १,२०६.

पांढरा, काळा, लाल, शुद्ध, गावचा प्रमुख, बुद्धिमान, चपळ, कमळातून जन्मलेला, करणारा, सुज्ञ, अनेक आणि चांगला मुलगा — हे सर्व पुल्लिंगी आहेत.

सत्या नाग्न्यस्तथा पुंसो ह्यभक्षयत दीर्घपात् । सर्वविश्वोभ ये चोभौ एकोन्यान्यतराणि च ॥ १,२०६.

सत्य बोलणारा, नाग आणि अग्नी हे पुल्लिंगी आहेत; जे खाता येत नाहीत, जे दूर पडतात, सर्व, विश्व, दोघे, एक कमी आणि दुसरा — हेही पुल्लिंगी आहेत.

डतरो डतमो नेमस्त्वः समोऽथ सिमेतरौ । पूर्वश्चैवाधरश्चैव दक्षिणश्चोत्तरावरौ ॥ १,२०६.

डतर, डतम, नेम, त्वः, सम, सिमेतर; पूर्व आणि अधर, दक्षिण आणि उत्तरावर — हे सर्व पुल्लिंगी आहेत.

परश्चान्तरमप्येतद्यत्त्यत्किमदसस्त्विदम् । युष्मदस्मत्तत्प्रथमचरमाल्पतयार्धकाः ॥ १,२०६.

पर आणि अंतर हेही तसेच; यत्, तत्, किम् आणि अदस् हे नपुंसकलिंगी आहेत; युष्मद्, अस्मद्, तत् — प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय पुरुष द्विवचनात येतात.

तथा कतिपयो द्वौ चेत्येवं सर्वादयस्तथा । शृणोत्याद्या जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि ॥ १,२०६.

त्याचप्रमाणे, काही, दोन आणि असे सर्व संख्या; 'ऐकतो', 'होम करतो', 'त्यागतो', 'ठेवतो' — हेही येतात.

दीप्यतिः स्तूयतिश्चैव पुत्त्रीयति धनीयति । त्रुट्यति म्रियते चैव चिचीषति निनीषति ॥ १,२०६.

तेजते, स्तुती होते, पुत्राची इच्छा करतो, धनाची इच्छा करतो, तुटतो, मरतो, गोळा करू इच्छितो, पुढे नेऊ इच्छितो — हे सर्व शब्द आहेत.

सर्वे तिष्ठन्ति सर्वस्मै सर्वस्मात्सर्वन्तो गतः । सर्वेषां चैव सर्वस्मिन्नेवं विश्वादयस्तथा ॥ १,२०६.

सर्व उभे राहतात, सर्वांसाठी, सर्वांकडून, सर्वांत संपणारे; सर्वांचे, सर्वांत — असे 'विश्व' आणि इतर शब्द येतात.

पूर्वे पूर्वाश्च पूर्वस्मात्पूर्वस्मिन्पूर्व ईरितः । सूत उवाच । सुप्तिङन्तुं सिद्धरूपं नाममात्रेण दर्शितम् । कात्यायनः कुमारात्तु श्रुत्वा विस्तरमब्रवीत् ॥ १,२०६.

पूर्व, पूर्वा, पूर्वस्मात, पूर्वस्मिन, पूर्व असे म्हटले जाते; सूत म्हणतो — क्रियापदांची सिद्ध रूपे फक्त नावाने दाखवली आहेत; कुमाराकडून तपशील ऐकून कात्यायनाने पुढे सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०८ सूत उवाच । आर्यालक्ष्म त्वष्ट गणाः सदा जो विषमे न हि । षष्ठे जो न्लौ वापि भवेत्पदं षष्ठे द्वितीयलात् ॥ १,२०८.

सूत म्हणतो — आर्या छंदाची चिन्हे अशी आहेत: त्वष्ट नावाचा गण नेहमी जोडलेला असतो, विषम ठिकाणी नाही; सहाव्या स्थानी जो किंवा न्लौ येऊ शकतो, आणि सहाव्या शब्दाला द्वितीयाचा अर्थ असतो.

आदितः सप्तमे ह्रस्वा द्वितीयार्धे शरे ततः । त्रिगणाङ्घ्रिश्च पथ्या स्याद्विपुला वह्निलङ्घनात् ॥ १,२०८.

सुरुवातीपासून सातव्या अक्षराला ह्रस्व असावा; दुसऱ्या भागात शर असतो; तीन गण आणि पाद योग्य असतात, आणि अग्नी ओलांडल्यावर विपुला होते.

ग्मध्ये द्वितुर्यौ जौ चपला मुखपूर्वादिचापला । द्वितीयार्धे सजघना आर्याजातेश्च लक्षणम् ॥ १,२०८.

मधल्या भागात दुसरा 'य' असतो, 'जौ' म्हणजे चपला, पादाच्या सुरुवातीपासून; दुसऱ्या भागात सजघना; या आर्या आणि जाती छंदांची चिन्हे आहेत.

आर्या प्रथमार्धलक्ष्म गीतिः स्याच्चेद्दलद्वये । उपगीतिर्द्वितीयार्धादुद्गीतिर्व्यत्ययाद्भवेत् ॥ १,२०८.

आर्याला पहिल्या भागात चिन्ह असते; गीत असल्यास दोन्ही भागात; उपगीत दुसऱ्या भागातून, उद्गीत बदलामुळे होते.

आर्यागीतिश्चान्तगुरुर्गोतिजातेश्च लक्षणम् । षट्कला विषमे चेत्स्युः समेऽष्टौ न निरन्तराः । समा पराश्रिता न स्याद्वैतालीये रलौ गुरुः ॥ १,२०८.

आर्यागीतीला शेवटी गुरु असतो; हे गोतिजाती छंदाचे चिन्ह आहे; विषम स्थळी सहा कला, समस्थळी आठ, सलग नसाव्यात; समा स्वतंत्र नसते, वैतालियात शेवटी गुरु असतो.

अन्तेर्यौ पूर्ववदिदमौपच्छन्दसिकं मतम् ॥ १,२०८.

आत दोन 'य' आधीप्रमाणे आल्यास, ते औपच्छंदसिक छंद मानले जाते.

भाद्गौ स्यादापातलिका ज्ञेयाथो दक्षिणान्तिका । पराश्रितो द्वितीयो लः पादेषु निखिलेष्वपि ॥ १,२०८.

भाद्गौ हे आपातलिका म्हणून ओळखावे, तसेच दक्षिणान्तिका देखील. पराश्रित हा दुसरा 'ल' असून, तो सर्वच पादांत असतो.

उदीच्यवृत्तिरसमे प्राच्यवृत्तिस्तु युग्मके । सपञ्चमश्चतुर्थांशे युगपत्तौ प्रवृत्तकम् ॥ १,२०८.

उदीच्य वृत्त हे एकसारखे नसते, तर प्राच्य वृत्त मात्र जोड्यांमध्ये येते. चौथ्या पादात पाचवा अक्षर असताना, दोन्ही एकत्र चालतात.

उदीच्याद्यङ्घ्रिसंयोगाद्युग्मपादैकपादिका । चारुहासिन्ययुग्माङ्घ्रौ वैतालीयस्य संग्रहः ॥ १,२०८.

उदीच्याच्या पहिल्या पादाचा आणि जोड्या पादांचा संयोग झाल्यावर, युग्मपाद एकपादी होते. वैतालीयात दोन्ही पाद सुंदर आणि हसरे असतात, हेच त्याचे वैशिष्ट्य आहे.

वक्त्रं नाद्यान्नसौ स्यातां चतुर्थाद्यगणो भवेत् । पथ्यावक्त्रं जेन समे विपरीतादिरन्यथा ॥ १,२०८.

मुख 'न' ने सुरू होता कामा नये; चौथ्या पादात गण असावा. पथ्यावक्त्रात 'ज' असतो, अन्यथा उलट किंवा वेगळा असतो.

उसमे नश्च चपला विपुला लघुसप्तमा । निखिले वा सैतवस्य म्रौ न्तौ चाब्धेस्तत्पूर्वकौ ॥ १,२०८.

उसमे, न आणि चपला या वृत्तांत, विपुला मध्ये सातवे अक्षर हलके असते. सैतवात सर्वत्र 'म्रौ' आणि 'तौ' येतात, आणि समुद्रात त्या दोघांपूर्वी 'तत्' येते.

षोडशलोऽचलधृतिर्मात्रासमकमुच्यते ॥ १,२०८.

सोळा अक्षरांची, अचलधृती असलेली वृत्ते मात्रासमान मानली जातात.