गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् २०६ सूत उवाच । सिद्धोदाहरणं वक्ष्ये संहितादिपुरः सरम् । विप्राः स्वसागता वीदं सुत्तमं स्यात्पितॄषभः ॥ १,२०६.

सूतमुनी म्हणाले: मी आता सिद्ध उदाहरणे सांगतो, संहिता वगैरे ग्रंथांच्या आधी. हे ब्राह्मणांनो, येथे जमलेले तुम्ही सर्व, ही उत्तम शिकवण तुमच्यासाठी आहे, हे पितरांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांनो.

ळकारो विश्रुता सेवं लाङ्गलीषा मनीपया । गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं प्रार्णमित्यपि ॥ १,२०६.

लकार हा सेवा, लांगलीषा, मणिपया, गंगाजल, तवळकार, ऋणार्ण आणि प्रारण या शब्दांत प्रसिद्ध आहे.

शीतार्तश्च तवल्कारः सैन्द्री सौकार इत्यपि । वध्वासनञ्च पित्रर्थो लनुबन्धो नये जयेत् ॥ १,२०६.

थंडीने त्रस्त असलेल्याला तवळकार म्हणतात; सैंद्री आणि सौकार असेच आहेत. वधूसाठीचे आसन हे पित्याच्या हेतूसाठी असते; नियमात 'ल' प्रत्यय वापरावा.

नायको लवणं गावस्त एते न त ईश्वराः । देवीगृहमथो अत्र अ अवेहि पटू इमौ ॥ १,२०६.

नेता म्हणजे लवण; या गायी आहेत, त्या ईश्वर नाहीत. देवीचे घर येथे आहे; हे दोघे चतुर आहेत, असे जाण.

अमी अश्वाः षडस्येति तन्न वाक्षड्दलानि च । तच्चरेत्तल्लु नातीति तज्जलं तच्छ्मशानकम् ॥ १,२०६.

हे घोडे आहेत, सहा आहेत; ती कमळाची पाकळी नाहीत. जे करतात, जे करत नाहीत, ते पाणी, ते स्मशान.

सुगन्नत्र पचन्नत्र भवांश्छादयतीति च । भवाज्झनत्करश्चैव भवांस्तरति संस्मृतम् ॥ १,२०६.

तो येथे शिजवतो, येथे पिकवतो, तू झाकतोस, असे म्हणतात. तू गडगडाटाचा आवाज करतोस, आठवून तू पार करतोस.

भवांल्लिखति ताञ्चक्रे भवाञ्शेतेऽप्यनीदृशः । भवाण्डीनं त्वन्तरसि त्वङ्करोषि सदार्चनम् ॥ १,२०६.

तू लिहितोस, ती निर्माण करतोस, तू झोपतोस, जरी दिसत नाहीस. तू मध्ये आहेस, नेहमी पूजा करतोस.

कश्चरेत्कष्टकारेण क कुर्यात्क फले स्थितः । कःशेते चैव कःषण्डः कस्को याति च गौरवम् ॥ १,२०६.

कुणी कष्टाने काम करतो? कोण करेल, जो फळात स्थिर आहे? कोण झोपतो, कोण नपुंसक आहे, कोण प्रतिष्ठा मिळवतो?

क इहात्र क एवाहुर्देवा आहुश्च भो व्रज । स्वभूर्विष्णुर्व्रजति च गीष्पतिश्चैव धूर्पतिः ॥ १,२०६.

इथे कोण आहे, कोण असे म्हणतात? देव म्हणतात: 'जा, मित्रा.' विष्णू स्वतः जातो, गाण्याचा अधिपती आणि धूराचा अधिपतीही तसेच.

अस्मानेष व्रजेत्सस्यादृक्साम स च गच्छति । कुटीच्छाया तथा छाया सन्धयोऽन्ये तथेदृशाः ॥ १,२०६.

तो आपल्याकडून जातो; तो जाईल, तो जातो. झोपडीची सावली, तशीच सावली, आणि इतर संबंधही तसेच आहेत.

समासाः षट्समाख्याताः स द्विजः कर्मधारयः । द्विगुस्त्रिवेदी ग्रामश्च अयं तत्पुरुषः स्मृतः ॥ १,२०६.

सहा समास सांगितले आहेत: कर्मधारय, द्विगु, त्रिवेदी, ग्राम, आणि हा तत्पुरुष समजला जातो.

तत्कृतश्च तदर्थश्च वृकभीतिश्च यद्धनम् । ज्ञानदक्षेण तत्त्वज्ञो बहुव्रीहिरथाव्ययी ॥ १,२०६.

ते केलेले, त्यासाठी असलेले, लांडग्याची भीती, ते धन. ज्ञानात कुशल, तत्त्वज्ञ, बहुव्रीहि आणि अव्ययी.

भावोऽधिस्त्रि यथोक्तं तु द्वन्द्वो देवर्षिमानवाः । तद्धिताः पाण्डवः शैवो ब्राहयं च ब्रह्मतादयः ॥ १,२०६.

भाव, अधिकरण, जसे सांगितले आहे; द्वंद्व, देवर्षी आणि मानव. तद्धित शब्द: पांडव, शैव, ब्राहय, ब्रह्मता आणि इतर.

देवाग्निसखिपत्यंशुक्रोष्टुस्वायम्भुवः पिता । ना प्रशस्ताश्चरा गौर्ग्लौरबजन्ताश्च पुंस्यपि ॥ १,२०६.

दैवी, अग्नी, मैत्री, अधिपत्य, शुक्र, ऋष्टु, स्वयंभुव, पिता. हलणारे, गाय, बैल आणि पुरुषवाचक हे प्रशंसित नाहीत.

हलन्तश्चाश्वयुक्क्ष्माभुङ्मरुत्क्रव्यान्मृगाविधः । आत्मा राजा युवा पन्थाः पूषब्रह्महणौ हली ॥ १,२०६.

हलाने समाप्त होणारे, घोडा, जू, पृथ्वी, वारा, मांसभक्षक, मृगप्रकार. आत्मा, राजा, तरुण, मार्ग, पूषा, ब्रह्महत्यारा आणि 'हल'.

विड्वे धा उशनानड्वान्मधुलिट्काष्ठतट्तथा । बनवार्यस्थिवस्तूनि जगत्सामाहनी तथा ॥ १,२०६.

विष्ठा, मूत्र, वीर्य, मध, तेल, स्मशानातील लाकूड, तसेच जंगल, पाणी, हाडं आणि जगातील वस्तू — या सर्वांना स्त्रीलिंगी मानले जाते.

कर्मसर्पिर्वपुस्तेज अज्झलन्ता नपुंसके । जाया जरा नदी लक्ष्मीः श्रीस्त्रीभूमिर्वधूरपि ॥ १,२०६.

कर्म, तूप, शरीर, अग्नी, विष आणि नपुंसकलिंग; पत्नी, वार्धक्य, नदी, लक्ष्मी, श्री, पृथ्वी आणि वधू — या सर्वही स्त्रीलिंगी आहेत.

भ्रूः पुनर्भूस्तथा धेनुः स्वसा माता च नौ स्त्रियः । वाक्स्रग्दिङ्मुत्क्रुधः प्रायो युवतिः कुकुभस्तथा ॥ १,२०६.

भुवई, पुनर्जन्म, गाय, बहीण आणि आई या स्त्रिया आहेत; वाणी, रक्त, दिशा, राग, बहुतेक तरुणी आणि कंबरसुद्धा स्त्रीलिंगी आहेत.

द्योदिवौ प्रावृषश्चैव सुमान उष्णिगस्त्रियाम् । गुणद्रव्यक्रियायोगात्स्त्रीलिङ्गांश्च वदामि ते ॥ १,२०६.

आकाश, दिवस, पावसाळा, सोम आणि उष्णिक या छंदाला गुण, द्रव्य किंवा क्रियेच्या आधारावर स्त्रीलिंग दिले आहे; असे मी तुला स्त्रीलिंगाचे प्रकार सांगितले.

शुक्लकीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः कमलभूः कर्ता सुमतो बहवः सुनौः ॥ १,२०६.

पांढरा, काळा, लाल, शुद्ध, गावचा प्रमुख, बुद्धिमान, चपळ, कमळातून जन्मलेला, करणारा, सुज्ञ, अनेक आणि चांगला मुलगा — हे सर्व पुल्लिंगी आहेत.

सत्या नाग्न्यस्तथा पुंसो ह्यभक्षयत दीर्घपात् । सर्वविश्वोभ ये चोभौ एकोन्यान्यतराणि च ॥ १,२०६.

सत्य बोलणारा, नाग आणि अग्नी हे पुल्लिंगी आहेत; जे खाता येत नाहीत, जे दूर पडतात, सर्व, विश्व, दोघे, एक कमी आणि दुसरा — हेही पुल्लिंगी आहेत.

डतरो डतमो नेमस्त्वः समोऽथ सिमेतरौ । पूर्वश्चैवाधरश्चैव दक्षिणश्चोत्तरावरौ ॥ १,२०६.

डतर, डतम, नेम, त्वः, सम, सिमेतर; पूर्व आणि अधर, दक्षिण आणि उत्तरावर — हे सर्व पुल्लिंगी आहेत.

परश्चान्तरमप्येतद्यत्त्यत्किमदसस्त्विदम् । युष्मदस्मत्तत्प्रथमचरमाल्पतयार्धकाः ॥ १,२०६.

पर आणि अंतर हेही तसेच; यत्, तत्, किम् आणि अदस् हे नपुंसकलिंगी आहेत; युष्मद्, अस्मद्, तत् — प्रथम, द्वितीय आणि तृतीय पुरुष द्विवचनात येतात.

तथा कतिपयो द्वौ चेत्येवं सर्वादयस्तथा । शृणोत्याद्या जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि ॥ १,२०६.

त्याचप्रमाणे, काही, दोन आणि असे सर्व संख्या; 'ऐकतो', 'होम करतो', 'त्यागतो', 'ठेवतो' — हेही येतात.

दीप्यतिः स्तूयतिश्चैव पुत्त्रीयति धनीयति । त्रुट्यति म्रियते चैव चिचीषति निनीषति ॥ १,२०६.

तेजते, स्तुती होते, पुत्राची इच्छा करतो, धनाची इच्छा करतो, तुटतो, मरतो, गोळा करू इच्छितो, पुढे नेऊ इच्छितो — हे सर्व शब्द आहेत.

सर्वे तिष्ठन्ति सर्वस्मै सर्वस्मात्सर्वन्तो गतः । सर्वेषां चैव सर्वस्मिन्नेवं विश्वादयस्तथा ॥ १,२०६.

सर्व उभे राहतात, सर्वांसाठी, सर्वांकडून, सर्वांत संपणारे; सर्वांचे, सर्वांत — असे 'विश्व' आणि इतर शब्द येतात.

पूर्वे पूर्वाश्च पूर्वस्मात्पूर्वस्मिन्पूर्व ईरितः । सूत उवाच । सुप्तिङन्तुं सिद्धरूपं नाममात्रेण दर्शितम् । कात्यायनः कुमारात्तु श्रुत्वा विस्तरमब्रवीत् ॥ १,२०६.

पूर्व, पूर्वा, पूर्वस्मात, पूर्वस्मिन, पूर्व असे म्हटले जाते; सूत म्हणतो — क्रियापदांची सिद्ध रूपे फक्त नावाने दाखवली आहेत; कुमाराकडून तपशील ऐकून कात्यायनाने पुढे सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०८ सूत उवाच । आर्यालक्ष्म त्वष्ट गणाः सदा जो विषमे न हि । षष्ठे जो न्लौ वापि भवेत्पदं षष्ठे द्वितीयलात् ॥ १,२०८.

सूत म्हणतो — आर्या छंदाची चिन्हे अशी आहेत: त्वष्ट नावाचा गण नेहमी जोडलेला असतो, विषम ठिकाणी नाही; सहाव्या स्थानी जो किंवा न्लौ येऊ शकतो, आणि सहाव्या शब्दाला द्वितीयाचा अर्थ असतो.

आदितः सप्तमे ह्रस्वा द्वितीयार्धे शरे ततः । त्रिगणाङ्घ्रिश्च पथ्या स्याद्विपुला वह्निलङ्घनात् ॥ १,२०८.

सुरुवातीपासून सातव्या अक्षराला ह्रस्व असावा; दुसऱ्या भागात शर असतो; तीन गण आणि पाद योग्य असतात, आणि अग्नी ओलांडल्यावर विपुला होते.