गरुडपुराणम्

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके । द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च ॥ १,२०५.

कर्ते आणि कर्मासाठी, तसेच निष्क्रिय रूपातील शब्दांसाठी सहावी विभक्ती वापरत नाहीत. प्रातिपदिक दोन प्रकारचे असते – नाम आणि धातू.

भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः । तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः ॥ १,२०५.

'भू' आणि इतर धातूंमधून 'तिङ्' आणि 'ल' हे प्रत्यय येतात; दहा लकार ओळखले जातात: 'तिप्', 'तस्', 'सु', 'झि' हे पहिले पुरुष, 'सिप्', 'थस्', 'थ' हे मध्यम, आणि 'उत्तम', 'पुरुष' हे शेवटचे.

मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् । ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः ॥ १,२०५.

'मिब्', 'वस्', 'मस्' हे परस्मैपदासाठी, आणि 'पदानां' आत्मनेपदासाठी आहेत; 'ता', 'ताम्', 'झ' हे पहिले, 'मध्यम', 'स्था', 'सा', 'था', 'न्ध्वम्' हे मधले, आणि 'उत्तम' शेवटचे.

आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् । नाम्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत् ॥ १,२०५.

आदेश म्हणजे 'इड्', 'बह्', 'महि', आणि धातू 'णिज'सारखा असतो; नामावरही वापरले तरी पहिला पुरुषच येतो.

मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि । भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः ॥ १,२०५.

मध्यम पुरुष 'युष्मद्' साठी सांगितला आहे, उत्तम पुरुष 'अस्मद्' साठी; 'भू' पासून सुरू होणारे धातू आणि 'सन्' वगैरे शेवटी असणारे धातू सांगितले आहेत.

लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः । भूतेऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः ॥ १,२०५.

'लट्' वर्तमानकाळासाठी, 'स्मेन्' भूतकाळासाठी धातूपासून येतो; 'लङ्' अगदी मागील भूतकाळासाठी, 'लोट्' आणि इतर इच्छार्थकासाठी धातूपासून येतात.

विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् । निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि ॥ १,२०५.

आज्ञा आणि अनुमतीसाठी 'लोट्' वापरतात; तो सल्ला, निमंत्रण, आज्ञा, विनंती आणि इच्छेसाठीही वापरतात.

लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड्भूते ळड्भविष्यति । स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः ॥ १,२०५.

वर्तमानकाळाच्या पलीकडे जेव्हा विधिलिंगाचा वापर होतो, तेव्हा तो परोक्ष मानला जातो; भूतकाळासाठी लिट् वापरतात, भविष्यकाळासाठी लट् वापरतात. याचप्रमाणे, जेव्हा वर्तमान नसतो, तेव्हा धातूपासूनच हे रूप घेतले जाते.

दातोरॢङ्क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट्प्रकीर्तितः । कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि ॥ १,२०५.

दाता म्हणजे देणाऱ्याची क्रिया ओलांडली गेली असेल, तर विधिलिंगाच्या अर्थासाठी लेट् वापरले जाते. कृत् हे भाव, कर्म आणि कर्ता — या तिन्हींत वापरले जाते.

सदृशास्तव्यता ण्यद्यदनीयाश्च तृजादयः ॥ १,२०५.

कर्तव्य, योग्यतेचे किंवा न करावयाचे जे रूपे आहेत, त्यासारखीच तृज् आणि इतर रूपे आहेत.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०६ सूत उवाच । सिद्धोदाहरणं वक्ष्ये संहितादिपुरः सरम् । विप्राः स्वसागता वीदं सुत्तमं स्यात्पितॄषभः ॥ १,२०६.

सूतमुनी म्हणाले: मी आता सिद्ध उदाहरणे सांगतो, संहिता वगैरे ग्रंथांच्या आधी. हे ब्राह्मणांनो, येथे जमलेले तुम्ही सर्व, ही उत्तम शिकवण तुमच्यासाठी आहे, हे पितरांमध्ये श्रेष्ठ असणाऱ्यांनो.

ळकारो विश्रुता सेवं लाङ्गलीषा मनीपया । गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं प्रार्णमित्यपि ॥ १,२०६.

लकार हा सेवा, लांगलीषा, मणिपया, गंगाजल, तवळकार, ऋणार्ण आणि प्रारण या शब्दांत प्रसिद्ध आहे.

शीतार्तश्च तवल्कारः सैन्द्री सौकार इत्यपि । वध्वासनञ्च पित्रर्थो लनुबन्धो नये जयेत् ॥ १,२०६.

थंडीने त्रस्त असलेल्याला तवळकार म्हणतात; सैंद्री आणि सौकार असेच आहेत. वधूसाठीचे आसन हे पित्याच्या हेतूसाठी असते; नियमात 'ल' प्रत्यय वापरावा.

नायको लवणं गावस्त एते न त ईश्वराः । देवीगृहमथो अत्र अ अवेहि पटू इमौ ॥ १,२०६.

नेता म्हणजे लवण; या गायी आहेत, त्या ईश्वर नाहीत. देवीचे घर येथे आहे; हे दोघे चतुर आहेत, असे जाण.

अमी अश्वाः षडस्येति तन्न वाक्षड्दलानि च । तच्चरेत्तल्लु नातीति तज्जलं तच्छ्मशानकम् ॥ १,२०६.

हे घोडे आहेत, सहा आहेत; ती कमळाची पाकळी नाहीत. जे करतात, जे करत नाहीत, ते पाणी, ते स्मशान.

सुगन्नत्र पचन्नत्र भवांश्छादयतीति च । भवाज्झनत्करश्चैव भवांस्तरति संस्मृतम् ॥ १,२०६.

तो येथे शिजवतो, येथे पिकवतो, तू झाकतोस, असे म्हणतात. तू गडगडाटाचा आवाज करतोस, आठवून तू पार करतोस.

भवांल्लिखति ताञ्चक्रे भवाञ्शेतेऽप्यनीदृशः । भवाण्डीनं त्वन्तरसि त्वङ्करोषि सदार्चनम् ॥ १,२०६.

तू लिहितोस, ती निर्माण करतोस, तू झोपतोस, जरी दिसत नाहीस. तू मध्ये आहेस, नेहमी पूजा करतोस.

कश्चरेत्कष्टकारेण क कुर्यात्क फले स्थितः । कःशेते चैव कःषण्डः कस्को याति च गौरवम् ॥ १,२०६.

कुणी कष्टाने काम करतो? कोण करेल, जो फळात स्थिर आहे? कोण झोपतो, कोण नपुंसक आहे, कोण प्रतिष्ठा मिळवतो?

क इहात्र क एवाहुर्देवा आहुश्च भो व्रज । स्वभूर्विष्णुर्व्रजति च गीष्पतिश्चैव धूर्पतिः ॥ १,२०६.

इथे कोण आहे, कोण असे म्हणतात? देव म्हणतात: 'जा, मित्रा.' विष्णू स्वतः जातो, गाण्याचा अधिपती आणि धूराचा अधिपतीही तसेच.

अस्मानेष व्रजेत्सस्यादृक्साम स च गच्छति । कुटीच्छाया तथा छाया सन्धयोऽन्ये तथेदृशाः ॥ १,२०६.

तो आपल्याकडून जातो; तो जाईल, तो जातो. झोपडीची सावली, तशीच सावली, आणि इतर संबंधही तसेच आहेत.

समासाः षट्समाख्याताः स द्विजः कर्मधारयः । द्विगुस्त्रिवेदी ग्रामश्च अयं तत्पुरुषः स्मृतः ॥ १,२०६.

सहा समास सांगितले आहेत: कर्मधारय, द्विगु, त्रिवेदी, ग्राम, आणि हा तत्पुरुष समजला जातो.

तत्कृतश्च तदर्थश्च वृकभीतिश्च यद्धनम् । ज्ञानदक्षेण तत्त्वज्ञो बहुव्रीहिरथाव्ययी ॥ १,२०६.

ते केलेले, त्यासाठी असलेले, लांडग्याची भीती, ते धन. ज्ञानात कुशल, तत्त्वज्ञ, बहुव्रीहि आणि अव्ययी.

भावोऽधिस्त्रि यथोक्तं तु द्वन्द्वो देवर्षिमानवाः । तद्धिताः पाण्डवः शैवो ब्राहयं च ब्रह्मतादयः ॥ १,२०६.

भाव, अधिकरण, जसे सांगितले आहे; द्वंद्व, देवर्षी आणि मानव. तद्धित शब्द: पांडव, शैव, ब्राहय, ब्रह्मता आणि इतर.

देवाग्निसखिपत्यंशुक्रोष्टुस्वायम्भुवः पिता । ना प्रशस्ताश्चरा गौर्ग्लौरबजन्ताश्च पुंस्यपि ॥ १,२०६.

दैवी, अग्नी, मैत्री, अधिपत्य, शुक्र, ऋष्टु, स्वयंभुव, पिता. हलणारे, गाय, बैल आणि पुरुषवाचक हे प्रशंसित नाहीत.

हलन्तश्चाश्वयुक्क्ष्माभुङ्मरुत्क्रव्यान्मृगाविधः । आत्मा राजा युवा पन्थाः पूषब्रह्महणौ हली ॥ १,२०६.

हलाने समाप्त होणारे, घोडा, जू, पृथ्वी, वारा, मांसभक्षक, मृगप्रकार. आत्मा, राजा, तरुण, मार्ग, पूषा, ब्रह्महत्यारा आणि 'हल'.

विड्वे धा उशनानड्वान्मधुलिट्काष्ठतट्तथा । बनवार्यस्थिवस्तूनि जगत्सामाहनी तथा ॥ १,२०६.

विष्ठा, मूत्र, वीर्य, मध, तेल, स्मशानातील लाकूड, तसेच जंगल, पाणी, हाडं आणि जगातील वस्तू — या सर्वांना स्त्रीलिंगी मानले जाते.

कर्मसर्पिर्वपुस्तेज अज्झलन्ता नपुंसके । जाया जरा नदी लक्ष्मीः श्रीस्त्रीभूमिर्वधूरपि ॥ १,२०६.

कर्म, तूप, शरीर, अग्नी, विष आणि नपुंसकलिंग; पत्नी, वार्धक्य, नदी, लक्ष्मी, श्री, पृथ्वी आणि वधू — या सर्वही स्त्रीलिंगी आहेत.

भ्रूः पुनर्भूस्तथा धेनुः स्वसा माता च नौ स्त्रियः । वाक्स्रग्दिङ्मुत्क्रुधः प्रायो युवतिः कुकुभस्तथा ॥ १,२०६.

भुवई, पुनर्जन्म, गाय, बहीण आणि आई या स्त्रिया आहेत; वाणी, रक्त, दिशा, राग, बहुतेक तरुणी आणि कंबरसुद्धा स्त्रीलिंगी आहेत.

द्योदिवौ प्रावृषश्चैव सुमान उष्णिगस्त्रियाम् । गुणद्रव्यक्रियायोगात्स्त्रीलिङ्गांश्च वदामि ते ॥ १,२०६.

आकाश, दिवस, पावसाळा, सोम आणि उष्णिक या छंदाला गुण, द्रव्य किंवा क्रियेच्या आधारावर स्त्रीलिंग दिले आहे; असे मी तुला स्त्रीलिंगाचे प्रकार सांगितले.