गरुडपुराणम्

विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् । दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः ॥ १,२०४.

आरग्वधाला राजवृक्ष आणि रैवत असेही म्हणतात. दंती, काकेंदुतिक्त, कंटकी आणि विकंकट अशी नावे आहेत.

निम्बोऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः । वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता ॥ १,२०४.

निंबाला अरिष्ट असे म्हणतात, आणि पटोलाला कोलक असे ओळखतात. वयस्था आणि विशल्या यांना छिन्ना आणि छिन्नरुहा अशी नावे आहेत.

वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः । किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः ॥ १,२०४.

वशा आणि दंत्यमृता ही गुडूचीची नावे आहेत. किराततिक्त, भूमिंब आणि कांडतिक्तक ही नावेही त्यात आहेत.

सूत उवाच । नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा । अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक ॥ १,२०४.

सूतः म्हणाले: हे हरि, ही वनातील औषधी वनस्पतींची नावे आहेत. आता मी व्याकरण सांगतो, जे कुमाराने शौनकाला सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०५ कुमार उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः । सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे ॥ १,२०५.

कुमार म्हणाले: आता मी व्याकरण सांगतो, कात्यायन, थोडक्यात. सिद्ध शब्द ओळखण्यासाठी आणि मुलांना शिकवण्यासाठी हे आहे.

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके ॥ १,२०५.

सुप किंवा तिङ् प्रत्ययाने संपणारे शब्द पद म्हणतात. 'सुप' म्हणजे सात विभक्ती; 'स्वौजस' ही प्रथम विभक्ती आहे, जी प्रतिपदात असते.

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ १,२०५.

संबोधनात, तसेच लिंग वगैरे ठिकाणी, कर्ता किंवा कर्म न सांगितले असता, अर्थ असलेला प्रतिपद, म्हणजे धातुप्रत्यय नसलेला शब्द वापरतात.

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते ॥ १,२०५.

'अमौशस' ही द्वितीय विभक्ती आहे, जी कर्मासाठी वापरतात; द्वितीय विभक्ती कर्मासाठी, विशेषतः दुसऱ्यासोबत जोडली असता वापरतात.

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः ॥ १,२०५.

'टाभ्याम्भिस' ही तृतीया विभक्ती आहे, जी करण किंवा कर्त्यासाठी वापरतात. ज्याने कृती होते ते करण, आणि जो करतो तो कर्ता.

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम् ॥ १,२०५.

चौथा विभक्ती 'ङे', 'भ्याम्', 'भ्यस्' या प्रत्ययांतून तयार होते आणि ती देणाऱ्याच्या अर्थासाठी वापरली जाते. ज्या ठिकाणी कोणाला काही द्यायचे आहे, तिथे ही विभक्ती येते.

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः ॥ १,२०५.

पाचवी विभक्ती 'ङसि', 'भ्याम्', 'भ्यस्' या प्रत्ययांतून तयार होते आणि ती अपादानाच्या अर्थासाठी वापरली जाते. जिथून काही निघते, घेतले जाते, मिळते किंवा जिथून भीती निर्माण होते, तिथे पाचवी विभक्ती येते.

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके । ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ १,२०५.

सहावी विभक्ती 'ङस्', 'आम्' या प्रत्ययांतून तयार होते आणि ती मालकी किंवा संबंध दर्शवण्यासाठी वापरली जाते. 'ङ' आणि 'सु' या प्रत्ययांतून सातवी विभक्ती तयार होते आणि ती आधार किंवा स्थान दर्शवण्यासाठी वापरली जाते.

आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ १,२०५.

आधार म्हणजे अधिष्ठान, जो संरक्षणासाठी वापरला जातो. जे काही हवे किंवा नको असते, ते अपादान मानले जाते.

पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १,२०५.

पाचवी विभक्ती 'पर्युपाङ्' या योगाने आणि इतर वेगळ्या अर्थांसाठी वापरली जाते. 'एन' या योगाने, क्रियापदाच्या कर्मासाठी दुसरी विभक्ती येते.

वीप्सेत्थम्भावचिह्नेऽभिर्भागेनैव परिप्रती । अनुरेषु सहार्थे च हीनेऽनूपश्च कथ्यते ॥ १,२०५.

पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या कृतीसाठी, आधाराचा चिन्ह, विभागणी, पूर्ण वाटप, सोबत असणे, कमतरता आणि जवळीक या अर्थांसाठी विभक्ती वापरली जाते.

द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १,२०५.

दुसरी आणि चौथी विभक्ती प्रयत्न किंवा गती दर्शवणाऱ्या क्रियांसाठी वापरतात. जड वस्तूंमध्ये, दोन विभक्ती उदासीन कृतीसाठी येतात.

नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १,२०५.

'नमः', 'स्वस्ति', 'स्वधा', 'स्वाहा', 'अलं', 'वषट्' हे शब्द वापरले जातात; त्यांच्या हेतूसाठी आणि 'तुमुन्' किंवा भाव दर्शवणाऱ्या शब्दांसाठी चौथी विभक्ती येते.

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगेऽपिषष्ठ्यति ॥ १,२०५.

तिसरी विभक्ती सोबत असणे, तुच्छता किंवा विशेषणासाठी वापरली जाते. सातवी विभक्ती काळ आणि भाव दर्शवण्यासाठी येते, आणि 'एतैः' या योगाने सहावी विभक्तीही वापरतात.

स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः । निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके ॥ १,२०५.

स्वामी, ईश्वर, अधिपती, साक्षी, वारस आणि संतती यांच्या संबंधात, ठरावासाठी दोन विभक्ती वापरतात; कारण दर्शवण्यासाठी सहावी विभक्ती येते.

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृति कर्मणि कर्तरि ॥ १,२०५.

स्मरणाशी संबंधित कृतीसाठी, 'करणे' या अर्थाने, प्रयत्नासाठी; हिंसेच्या हेतूसाठी, कृती आणि करणारा दाखवण्यासाठी विभक्ती वापरली जाते.

न कर्तृकर्मणोः षष्ठी निष्ठयोः प्रातिपदिके । द्विविधं प्रातिपदिकं नाम धातुस्तथैव च ॥ १,२०५.

कर्ते आणि कर्मासाठी, तसेच निष्क्रिय रूपातील शब्दांसाठी सहावी विभक्ती वापरत नाहीत. प्रातिपदिक दोन प्रकारचे असते – नाम आणि धातू.

भूवान्दिभ्यस्तिङो लः स्याल्लकारा दश वै स्मृताः । तिप्तसूझि प्रथमो मध्यः सिप्थस्थोत्तमपूरुषः ॥ १,२०५.

'भू' आणि इतर धातूंमधून 'तिङ्' आणि 'ल' हे प्रत्यय येतात; दहा लकार ओळखले जातात: 'तिप्', 'तस्', 'सु', 'झि' हे पहिले पुरुष, 'सिप्', 'थस्', 'थ' हे मध्यम, आणि 'उत्तम', 'पुरुष' हे शेवटचे.

मिब्वस्मस्तु परस्मै हि पदानां चात्मनेपदम् । ताताञ्झ प्रथमो मध्य स्थासाथान्ध्वमथोत्तमः ॥ १,२०५.

'मिब्', 'वस्', 'मस्' हे परस्मैपदासाठी, आणि 'पदानां' आत्मनेपदासाठी आहेत; 'ता', 'ताम्', 'झ' हे पहिले, 'मध्यम', 'स्था', 'सा', 'था', 'न्ध्वम्' हे मधले, आणि 'उत्तम' शेवटचे.

आदेशा इड्बहिमहि धातुतोथ णिजादिवत् । नाम्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवेत् ॥ १,२०५.

आदेश म्हणजे 'इड्', 'बह्', 'महि', आणि धातू 'णिज'सारखा असतो; नामावरही वापरले तरी पहिला पुरुषच येतो.

मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि । भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः ॥ १,२०५.

मध्यम पुरुष 'युष्मद्' साठी सांगितला आहे, उत्तम पुरुष 'अस्मद्' साठी; 'भू' पासून सुरू होणारे धातू आणि 'सन्' वगैरे शेवटी असणारे धातू सांगितले आहेत.

लडीरितो वर्तमाने स्मेनातीते च धातुतः । भूतेऽनद्यतने लङ्वा लोडाद्याशिषि धातुतः ॥ १,२०५.

'लट्' वर्तमानकाळासाठी, 'स्मेन्' भूतकाळासाठी धातूपासून येतो; 'लङ्' अगदी मागील भूतकाळासाठी, 'लोट्' आणि इतर इच्छार्थकासाठी धातूपासून येतात.

विध्यादावेवानुमतो लोड्वाच्यो मन्त्रणे भवेत् । निमन्त्रणाधीष्टसंप्रश्रे प्रार्थनेषु तथाशिषि ॥ १,२०५.

आज्ञा आणि अनुमतीसाठी 'लोट्' वापरतात; तो सल्ला, निमंत्रण, आज्ञा, विनंती आणि इच्छेसाठीही वापरतात.

लिङतीते परोक्षे स्याल्लिड्भूते ळड्भविष्यति । स्यादनद्यतने तद्वद्भविष्यति तु धातुतः ॥ १,२०५.

वर्तमानकाळाच्या पलीकडे जेव्हा विधिलिंगाचा वापर होतो, तेव्हा तो परोक्ष मानला जातो; भूतकाळासाठी लिट् वापरतात, भविष्यकाळासाठी लट् वापरतात. याचप्रमाणे, जेव्हा वर्तमान नसतो, तेव्हा धातूपासूनच हे रूप घेतले जाते.

दातोरॢङ्क्रियातिपत्तौ लिङर्थे लेट्प्रकीर्तितः । कृतस्त्रिष्वपि वर्तन्ते भावे कर्मणि कर्तरि ॥ १,२०५.

दाता म्हणजे देणाऱ्याची क्रिया ओलांडली गेली असेल, तर विधिलिंगाच्या अर्थासाठी लेट् वापरले जाते. कृत् हे भाव, कर्म आणि कर्ता — या तिन्हींत वापरले जाते.