गरुडपुराणम्

पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् । अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम् ॥ १,२०४.

पळ हे बिल्व आहे, मुष्टी म्हणजे दोन पळ, आणि प्रसृती देखील दोन पळ असते. अंजली आणि कुडव हे प्रत्येकी चार पळ मानले जातात.

अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः ॥ १,२०४.

आठ पल म्हणजे एक अष्टमान, हे प्रमाणित माप मानले जाते. चार कुडव म्हणजे एक प्रस्थ, आणि चार प्रस्थ म्हणजे एक आढक.

काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके । तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः ॥ १,२०४.

काशा पात्र असेही सांगितले आहे, आणि द्रोण म्हणजे चार आढक. तुळा म्हणजे शंभर पल, आणि भाग म्हणजे वीस पल असे मानले जाते.

मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः । द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम् ॥ १,२०४.

प्रस्थाच्या वस्तूंसाठी असे माप पंडितांनी सांगितले आहे; द्रव पदार्थांसाठी हे माप दुप्पट असल्याचे सांगितले आहे.

भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् । कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम् ॥ १,२०४.

भद्रदारू हे देवाचे लाकूड आहे; दारूला देवदारू असेही म्हणतात. कुष्ठ हे एक औषधी वनस्पती आहे, आणि मांसी म्हणजे नलदाचे मूळ.

शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः । पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः ॥ १,२०४.

शंख म्हणजे शंखाचा कवच, शुक्ती म्हणजे शिंपल्याचा कवच, नख म्हणजे नख; शंखाला शंख असेही म्हणतात. व्याघ्र म्हणजे वाघ, व्याघ्रनख म्हणजे वाघाचे नख. पुर म्हणजे पलंकष, आणि महिषाक्ष म्हणजे गुग्गुळ.

रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः । प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते ॥ १,२०४.

रस म्हणजे पारद, गंधरस म्हणजे एक प्रकारची माती, सर्ज म्हणजे सर्जाच्या झाडाचा गोंद. प्रियंगू, फलिनी, श्यामा आणि गौरी या औषधी वनस्पतींची नावे आहेत.

करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः । शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः ॥ १,२०४.

करंज आणि नक्तमाळ अशी नावे आहेत, पूतिका आणि चिरबिल्व देखील सांगितली आहेत. शिग्रूला शोभांजन असेही म्हणतात, आणि ज्ञानमान असेही नाव आहे.

जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः । मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका ॥ १,२०४.

जया, जयंती, शरणी, निर्गुंडी आणि सिंधुवार अशी नावे आहेत. मोरटा, पीलुपर्ण आणि तुंडी यांना तुंडिकेरिका असेही म्हणतात.

मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते । चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः ॥ १,२०४.

मदन, गालव, बोध, घोटा आणि घोटी अशी नावे आहेत. चतुरंगुल नावाचा जो संयोग आहे, त्याला व्याधिघात असे म्हणतात.

विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् । दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः ॥ १,२०४.

आरग्वधाला राजवृक्ष आणि रैवत असेही म्हणतात. दंती, काकेंदुतिक्त, कंटकी आणि विकंकट अशी नावे आहेत.

निम्बोऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः । वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता ॥ १,२०४.

निंबाला अरिष्ट असे म्हणतात, आणि पटोलाला कोलक असे ओळखतात. वयस्था आणि विशल्या यांना छिन्ना आणि छिन्नरुहा अशी नावे आहेत.

वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः । किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः ॥ १,२०४.

वशा आणि दंत्यमृता ही गुडूचीची नावे आहेत. किराततिक्त, भूमिंब आणि कांडतिक्तक ही नावेही त्यात आहेत.

सूत उवाच । नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा । अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक ॥ १,२०४.

सूतः म्हणाले: हे हरि, ही वनातील औषधी वनस्पतींची नावे आहेत. आता मी व्याकरण सांगतो, जे कुमाराने शौनकाला सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०५ कुमार उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः । सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे ॥ १,२०५.

कुमार म्हणाले: आता मी व्याकरण सांगतो, कात्यायन, थोडक्यात. सिद्ध शब्द ओळखण्यासाठी आणि मुलांना शिकवण्यासाठी हे आहे.

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके ॥ १,२०५.

सुप किंवा तिङ् प्रत्ययाने संपणारे शब्द पद म्हणतात. 'सुप' म्हणजे सात विभक्ती; 'स्वौजस' ही प्रथम विभक्ती आहे, जी प्रतिपदात असते.

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ १,२०५.

संबोधनात, तसेच लिंग वगैरे ठिकाणी, कर्ता किंवा कर्म न सांगितले असता, अर्थ असलेला प्रतिपद, म्हणजे धातुप्रत्यय नसलेला शब्द वापरतात.

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते ॥ १,२०५.

'अमौशस' ही द्वितीय विभक्ती आहे, जी कर्मासाठी वापरतात; द्वितीय विभक्ती कर्मासाठी, विशेषतः दुसऱ्यासोबत जोडली असता वापरतात.

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः ॥ १,२०५.

'टाभ्याम्भिस' ही तृतीया विभक्ती आहे, जी करण किंवा कर्त्यासाठी वापरतात. ज्याने कृती होते ते करण, आणि जो करतो तो कर्ता.

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्सम्प्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयते रोचते सम्प्रदानकम् ॥ १,२०५.

चौथा विभक्ती 'ङे', 'भ्याम्', 'भ्यस्' या प्रत्ययांतून तयार होते आणि ती देणाऱ्याच्या अर्थासाठी वापरली जाते. ज्या ठिकाणी कोणाला काही द्यायचे आहे, तिथे ही विभक्ती येते.

पञ्चमी स्यान्ङसिभ्यांभ्योह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते उपादत्ते भयं यतः ॥ १,२०५.

पाचवी विभक्ती 'ङसि', 'भ्याम्', 'भ्यस्' या प्रत्ययांतून तयार होते आणि ती अपादानाच्या अर्थासाठी वापरली जाते. जिथून काही निघते, घेतले जाते, मिळते किंवा जिथून भीती निर्माण होते, तिथे पाचवी विभक्ती येते.

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसम्बन्धमुख्यके । ङयोः सुपो वै सप्तमी स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ १,२०५.

सहावी विभक्ती 'ङस्', 'आम्' या प्रत्ययांतून तयार होते आणि ती मालकी किंवा संबंध दर्शवण्यासाठी वापरली जाते. 'ङ' आणि 'सु' या प्रत्ययांतून सातवी विभक्ती तयार होते आणि ती आधार किंवा स्थान दर्शवण्यासाठी वापरली जाते.

आधारश्चाधिकरणं रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ १,२०५.

आधार म्हणजे अधिष्ठान, जो संरक्षणासाठी वापरला जातो. जे काही हवे किंवा नको असते, ते अपादान मानले जाते.

पञ्चमी पर्युपाङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एनयोगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १,२०५.

पाचवी विभक्ती 'पर्युपाङ्' या योगाने आणि इतर वेगळ्या अर्थांसाठी वापरली जाते. 'एन' या योगाने, क्रियापदाच्या कर्मासाठी दुसरी विभक्ती येते.

वीप्सेत्थम्भावचिह्नेऽभिर्भागेनैव परिप्रती । अनुरेषु सहार्थे च हीनेऽनूपश्च कथ्यते ॥ १,२०५.

पुन्हा पुन्हा होणाऱ्या कृतीसाठी, आधाराचा चिन्ह, विभागणी, पूर्ण वाटप, सोबत असणे, कमतरता आणि जवळीक या अर्थांसाठी विभक्ती वापरली जाते.

द्वितीया च चतुर्थो स्याच्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणे हि विभक्ती द्बे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १,२०५.

दुसरी आणि चौथी विभक्ती प्रयत्न किंवा गती दर्शवणाऱ्या क्रियांसाठी वापरतात. जड वस्तूंमध्ये, दोन विभक्ती उदासीन कृतीसाठी येतात.

नमः स्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थो चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १,२०५.

'नमः', 'स्वस्ति', 'स्वधा', 'स्वाहा', 'अलं', 'वषट्' हे शब्द वापरले जातात; त्यांच्या हेतूसाठी आणि 'तुमुन्' किंवा भाव दर्शवणाऱ्या शब्दांसाठी चौथी विभक्ती येते.

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेङ्गे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगेऽपिषष्ठ्यति ॥ १,२०५.

तिसरी विभक्ती सोबत असणे, तुच्छता किंवा विशेषणासाठी वापरली जाते. सातवी विभक्ती काळ आणि भाव दर्शवण्यासाठी येते, आणि 'एतैः' या योगाने सहावी विभक्तीही वापरतात.

स्वामीश्वराधिपतिभिः साक्षिदायादप्रसूतैः । निर्धारणे द्वे विभक्तो षष्ठी हेतुप्रयोगके ॥ १,२०५.

स्वामी, ईश्वर, अधिपती, साक्षी, वारस आणि संतती यांच्या संबंधात, ठरावासाठी दोन विभक्ती वापरतात; कारण दर्शवण्यासाठी सहावी विभक्ती येते.