गरुडपुराणम्

सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी । विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम् ॥ १,२०४.

सौराष्ट्रि म्हणजे मातीपासून मिळणारा क्षार. काक्षीला पंकपर्पटी असे म्हणतात. समाक्षिक हे एक धातू आहे, आणि ताप्य हे ताप्युत्थापासून मिळते.

शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च । आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत् ॥ १,२०४.

शिला आणि मन:शिला या ओळखाव्यात. नेपाळी आणि कुलटी ही देखील त्याचीच नावे आहेत. आल किंवा मनस्तालक हे हरिताळ म्हणून ओळखले जाते.

गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते । ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा ॥ १,२०४.

गंधकाला गंधपाषाण असे म्हणतात. रस म्हणजे पारद. ताम्रमौदुंबर, शुल्ब आणि म्लेच्छमुख ही देखील ओळखली जातात.

अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते । माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम् ॥ १,२०४.

अद्रिसार म्हणजे तीक्ष्ण लोह, ज्याला लोहकंच असेही म्हणतात. माक्षिक, मधु आणि क्षौद्र हे तिघेही फुलांचा रस मानले जातात.

ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् । सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता ॥ १,२०४.

ज्येष्ठ पाण्यासह घेतल्यास त्याला कांचिक किंवा सुवीरक असे म्हणतात. सीता, सितोपला आणि मत्स्यंडी या साखरेच्या प्रकारात मोडतात.

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् । नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते ॥ १,२०४.

त्वक, वेलची आणि पत्र या सारख्या प्रमाणात घेतल्यास त्रिसुगंधी किंवा त्रिजाटक तयार होते. त्यात नागकेशर मिसळल्यास त्याला चतुर्जात असे म्हणतात.

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः । कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया ॥ १,२०४.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ, चव्य, चित्रक आणि नागर या वनस्पती सांगितल्या आहेत. पंचकोल हे त्याचेच नाव आहे, आणि कोलक हे देखील त्याचेच दुसरे नाव आहे.

प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः । त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः ॥ १,२०४.

प्रियंगूला कंगुका असे ओळखतात, आणि कोरदूष म्हणजे कोद्रव. त्रिपुटाला पुट असे म्हणतात, आणि कलापाला लंगक असेही म्हणतात.

सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः । पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा ॥ १,२०४.

सतीन, वर्तुल आणि वेणू यांचा उल्लेख आहे. पिचुक, पितळ, चाक्ष आणि बिडालपदक ही देखील नावे आहेत.

विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् । पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति ॥ १,२०४.

कर्ष हे एक माप आहे, तसेच सुवर्ण देखील. कवळग्रह हे दुसरे माप आहे. पळाचा अर्धा भाग शुक्ती म्हणतात, आणि आठ माषक हे देखील माप म्हणून ओळखले जाते.

पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् । अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम् ॥ १,२०४.

पळ हे बिल्व आहे, मुष्टी म्हणजे दोन पळ, आणि प्रसृती देखील दोन पळ असते. अंजली आणि कुडव हे प्रत्येकी चार पळ मानले जातात.

अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः ॥ १,२०४.

आठ पल म्हणजे एक अष्टमान, हे प्रमाणित माप मानले जाते. चार कुडव म्हणजे एक प्रस्थ, आणि चार प्रस्थ म्हणजे एक आढक.

काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके । तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः ॥ १,२०४.

काशा पात्र असेही सांगितले आहे, आणि द्रोण म्हणजे चार आढक. तुळा म्हणजे शंभर पल, आणि भाग म्हणजे वीस पल असे मानले जाते.

मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः । द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम् ॥ १,२०४.

प्रस्थाच्या वस्तूंसाठी असे माप पंडितांनी सांगितले आहे; द्रव पदार्थांसाठी हे माप दुप्पट असल्याचे सांगितले आहे.

भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् । कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम् ॥ १,२०४.

भद्रदारू हे देवाचे लाकूड आहे; दारूला देवदारू असेही म्हणतात. कुष्ठ हे एक औषधी वनस्पती आहे, आणि मांसी म्हणजे नलदाचे मूळ.

शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः । पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः ॥ १,२०४.

शंख म्हणजे शंखाचा कवच, शुक्ती म्हणजे शिंपल्याचा कवच, नख म्हणजे नख; शंखाला शंख असेही म्हणतात. व्याघ्र म्हणजे वाघ, व्याघ्रनख म्हणजे वाघाचे नख. पुर म्हणजे पलंकष, आणि महिषाक्ष म्हणजे गुग्गुळ.

रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः । प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते ॥ १,२०४.

रस म्हणजे पारद, गंधरस म्हणजे एक प्रकारची माती, सर्ज म्हणजे सर्जाच्या झाडाचा गोंद. प्रियंगू, फलिनी, श्यामा आणि गौरी या औषधी वनस्पतींची नावे आहेत.

करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः । शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः ॥ १,२०४.

करंज आणि नक्तमाळ अशी नावे आहेत, पूतिका आणि चिरबिल्व देखील सांगितली आहेत. शिग्रूला शोभांजन असेही म्हणतात, आणि ज्ञानमान असेही नाव आहे.

जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः । मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका ॥ १,२०४.

जया, जयंती, शरणी, निर्गुंडी आणि सिंधुवार अशी नावे आहेत. मोरटा, पीलुपर्ण आणि तुंडी यांना तुंडिकेरिका असेही म्हणतात.

मदनो गालवो बोधो घोटा घोटी च कथ्यते । चतुरङ्गुल सम्पाको व्याधिघाताभिसंज्ञकः ॥ १,२०४.

मदन, गालव, बोध, घोटा आणि घोटी अशी नावे आहेत. चतुरंगुल नावाचा जो संयोग आहे, त्याला व्याधिघात असे म्हणतात.

विद्यादारग्वधं राजवृक्षं रैवतसंज्ञकम् । दन्ती काकेन्दुतिक्ता स्यात्कण्टकी च विकङ्कतः ॥ १,२०४.

आरग्वधाला राजवृक्ष आणि रैवत असेही म्हणतात. दंती, काकेंदुतिक्त, कंटकी आणि विकंकट अशी नावे आहेत.

निम्बोऽरिष्टः समाख्यातः पटोलं कोलकं विदुः । वयस्था च विशल्या च च्छिन्ना छिन्नरुहा मता ॥ १,२०४.

निंबाला अरिष्ट असे म्हणतात, आणि पटोलाला कोलक असे ओळखतात. वयस्था आणि विशल्या यांना छिन्ना आणि छिन्नरुहा अशी नावे आहेत.

वशा दन्त्यमृता चेति गुडूचीनामसंग्रहः । किराततिक्तकश्चैव भूनिम्बः काण्डतिक्तकः ॥ १,२०४.

वशा आणि दंत्यमृता ही गुडूचीची नावे आहेत. किराततिक्त, भूमिंब आणि कांडतिक्तक ही नावेही त्यात आहेत.

सूत उवाच । नामान्येतानि च हरे वन्यानां भेषजां तथा । अतो व्याकरणं वक्ष्ये कुमारोक्तञ्च शौनक ॥ १,२०४.

सूतः म्हणाले: हे हरि, ही वनातील औषधी वनस्पतींची नावे आहेत. आता मी व्याकरण सांगतो, जे कुमाराने शौनकाला सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०५ कुमार उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये कात्यायन समासतः । सिद्धशब्दविवेकाय बालव्युत्पत्तिहेतवे ॥ १,२०५.

कुमार म्हणाले: आता मी व्याकरण सांगतो, कात्यायन, थोडक्यात. सिद्ध शब्द ओळखण्यासाठी आणि मुलांना शिकवण्यासाठी हे आहे.

सुप्तिङन्तं पदं ख्यातं सुपः सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मके ॥ १,२०५.

सुप किंवा तिङ् प्रत्ययाने संपणारे शब्द पद म्हणतात. 'सुप' म्हणजे सात विभक्ती; 'स्वौजस' ही प्रथम विभक्ती आहे, जी प्रतिपदात असते.

सम्बोधने च लिङ्गादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ १,२०५.

संबोधनात, तसेच लिंग वगैरे ठिकाणी, कर्ता किंवा कर्म न सांगितले असता, अर्थ असलेला प्रतिपद, म्हणजे धातुप्रत्यय नसलेला शब्द वापरतात.

अमौशसो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरान्तरेण संयुते ॥ १,२०५.

'अमौशस' ही द्वितीय विभक्ती आहे, जी कर्मासाठी वापरतात; द्वितीय विभक्ती कर्मासाठी, विशेषतः दुसऱ्यासोबत जोडली असता वापरतात.

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते करणं तत्कर्ता यः करोति सः ॥ १,२०५.

'टाभ्याम्भिस' ही तृतीया विभक्ती आहे, जी करण किंवा कर्त्यासाठी वापरतात. ज्याने कृती होते ते करण, आणि जो करतो तो कर्ता.