गरुडपुराणम्

कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका । शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता ॥ १,२०४.

कटफळ, सोमवृक्ष, अग्निगंधा, सुगंधिका; शतांग, शतपुष्पा, मिंसिर आणि मधुरिका अशीही नावे मानली जातात.

ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् । यासोऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शोऽथ दुरालभा ॥ १,२०४.

पुष्करमूळ, पुष्कर आणि पुष्कराह्वय ही ओळखावी; यास, धन्वयास, दुष्पर्श आणि दुरलभा अशीही नावे सांगितली आहेत.

वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता । मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते ॥ १,२०४.

वाकुची, सोमराजी आणि सोमवल्ली अशी नावे घेतली आहेत; मार्कव, केशराज आणि भृंगराज अशीही नावे ओळखली जातात.

प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः । सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी ॥ १,२०४.

वेळगज या वनस्पतीला जाणकार लोक चक्रमार्दक असे म्हणतात. सुरंगीला टगर असेही नाव आहे. तिच्या शिरांना कलनाशा म्हणतात, आणि वायसी हे देखील तिचे एक नाव आहे.

महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः । इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते ॥ १,२०४.

महाकाळ या वनस्पतीला बेल असे ओळखतात. तांडुलीला घनस्तन म्हणतात. इक्ष्वाकू म्हणजे कारले, आणि तिक्तालबू हे देखील त्याचेच नाव आहे.

धामार्गवोऽथ कोषातक्यथ यामिनी । विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका ॥ १,२०४.

धामार्गव, कोशातकी आणि यामिनी या वनस्पती ओळखाव्यात. कोशातकीचे वेगवेगळे प्रकार कृतभेदन या नावाने ओळखले जातात.

तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः । गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता ॥ १,२०४.

जिमूत या वनस्पतीला खुड्डाक किंवा देवताडक असेही म्हणतात. गृध्रनखी आणि हिंगुकाकादनी ही देखील त्याचीच नावे आहेत.

अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरोऽश्वमारकः । सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम् ॥ १,२०४.

अश्वारी ही वनस्पती ओळखावी. करवीराला अश्वमारक असेही म्हणतात. सिंधु, सैंधव आणि सिंधुत्थ ही मणिमंथ या वनस्पतीचीच नावे आहेत.

क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारोऽभिधीयते । सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ १,२०४.

क्षार आणि यवाग्रज या दोन्हींना यवक्षार असे म्हणतात. सर्जिका आणि सर्जिकाक्षार हे दुसऱ्या प्रकारचे क्षार म्हणून ओळखले जातात.

काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् । धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम् ॥ १,२०४.

काशीश आणि पुष्पकाशीश हे डोळ्यांसाठी औषध म्हणून ओळखले जातात. धातुकाशीश आणि काशी या नावांनीही तेच ओळखले जातात.

सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी । विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम् ॥ १,२०४.

सौराष्ट्रि म्हणजे मातीपासून मिळणारा क्षार. काक्षीला पंकपर्पटी असे म्हणतात. समाक्षिक हे एक धातू आहे, आणि ताप्य हे ताप्युत्थापासून मिळते.

शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च । आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत् ॥ १,२०४.

शिला आणि मन:शिला या ओळखाव्यात. नेपाळी आणि कुलटी ही देखील त्याचीच नावे आहेत. आल किंवा मनस्तालक हे हरिताळ म्हणून ओळखले जाते.

गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते । ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा ॥ १,२०४.

गंधकाला गंधपाषाण असे म्हणतात. रस म्हणजे पारद. ताम्रमौदुंबर, शुल्ब आणि म्लेच्छमुख ही देखील ओळखली जातात.

अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते । माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम् ॥ १,२०४.

अद्रिसार म्हणजे तीक्ष्ण लोह, ज्याला लोहकंच असेही म्हणतात. माक्षिक, मधु आणि क्षौद्र हे तिघेही फुलांचा रस मानले जातात.

ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् । सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता ॥ १,२०४.

ज्येष्ठ पाण्यासह घेतल्यास त्याला कांचिक किंवा सुवीरक असे म्हणतात. सीता, सितोपला आणि मत्स्यंडी या साखरेच्या प्रकारात मोडतात.

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् । नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते ॥ १,२०४.

त्वक, वेलची आणि पत्र या सारख्या प्रमाणात घेतल्यास त्रिसुगंधी किंवा त्रिजाटक तयार होते. त्यात नागकेशर मिसळल्यास त्याला चतुर्जात असे म्हणतात.

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः । कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया ॥ १,२०४.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ, चव्य, चित्रक आणि नागर या वनस्पती सांगितल्या आहेत. पंचकोल हे त्याचेच नाव आहे, आणि कोलक हे देखील त्याचेच दुसरे नाव आहे.

प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः । त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः ॥ १,२०४.

प्रियंगूला कंगुका असे ओळखतात, आणि कोरदूष म्हणजे कोद्रव. त्रिपुटाला पुट असे म्हणतात, आणि कलापाला लंगक असेही म्हणतात.

सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः । पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा ॥ १,२०४.

सतीन, वर्तुल आणि वेणू यांचा उल्लेख आहे. पिचुक, पितळ, चाक्ष आणि बिडालपदक ही देखील नावे आहेत.

विद्यात्कर्षं तथा चापि सुवर्णं कवलग्रहम् । पलार्धं शुक्तिमिच्छन्ति तथाष्टौमाषकास्त्विति ॥ १,२०४.

कर्ष हे एक माप आहे, तसेच सुवर्ण देखील. कवळग्रह हे दुसरे माप आहे. पळाचा अर्धा भाग शुक्ती म्हणतात, आणि आठ माषक हे देखील माप म्हणून ओळखले जाते.

पलं बिल्वञ्च मुष्टिः स्याद्द्वे पले प्रसृतिं वदेत् । अञ्जलिं कुडवञ्चैव विद्यात्पलचतुष्टयम् ॥ १,२०४.

पळ हे बिल्व आहे, मुष्टी म्हणजे दोन पळ, आणि प्रसृती देखील दोन पळ असते. अंजली आणि कुडव हे प्रत्येकी चार पळ मानले जातात.

अष्टमानं पलान्यष्टौ तच्च मानमिति स्मृतम् । चतुर्भिः कुडवैः प्रस्थ प्रस्थाश्चत्वार आढकः ॥ १,२०४.

आठ पल म्हणजे एक अष्टमान, हे प्रमाणित माप मानले जाते. चार कुडव म्हणजे एक प्रस्थ, आणि चार प्रस्थ म्हणजे एक आढक.

काशपात्रञ्च संप्रोक्तो द्रोणश्चचतुराढके । तुला पलशतं प्रोक्तं भागो विंशत्पलः स्मृतः ॥ १,२०४.

काशा पात्र असेही सांगितले आहे, आणि द्रोण म्हणजे चार आढक. तुळा म्हणजे शंभर पल, आणि भाग म्हणजे वीस पल असे मानले जाते.

मानमेवं विधं प्रोक्तं प्रस्थद्रव्येषु पण्डितैः । द्रवद्रव्येषु चोद्दिष्टं द्विगुणं परिकीर्तितम् ॥ १,२०४.

प्रस्थाच्या वस्तूंसाठी असे माप पंडितांनी सांगितले आहे; द्रव पदार्थांसाठी हे माप दुप्पट असल्याचे सांगितले आहे.

भद्रदारु देवकाष्ठं दारु स्याद्देवदारुकम् । कुष्ठमामयमाख्यातं मांसीञ्च नलदंशनम् ॥ १,२०४.

भद्रदारू हे देवाचे लाकूड आहे; दारूला देवदारू असेही म्हणतात. कुष्ठ हे एक औषधी वनस्पती आहे, आणि मांसी म्हणजे नलदाचे मूळ.

शङ्खः शुक्तिनखः शङ्खो व्याघ्रो व्याघ्रनखः स्मृतः । पुरं पलङ्कषं विद्यान्महिषाक्षञ्च गुग्गुलुः ॥ १,२०४.

शंख म्हणजे शंखाचा कवच, शुक्ती म्हणजे शिंपल्याचा कवच, नख म्हणजे नख; शंखाला शंख असेही म्हणतात. व्याघ्र म्हणजे वाघ, व्याघ्रनख म्हणजे वाघाचे नख. पुर म्हणजे पलंकष, आणि महिषाक्ष म्हणजे गुग्गुळ.

रसो गन्धरसो बोले सर्जः सर्जरसो मतः । प्रियङ्गुः फलिनी श्यामा गौरी कान्तेति चोच्यते ॥ १,२०४.

रस म्हणजे पारद, गंधरस म्हणजे एक प्रकारची माती, सर्ज म्हणजे सर्जाच्या झाडाचा गोंद. प्रियंगू, फलिनी, श्यामा आणि गौरी या औषधी वनस्पतींची नावे आहेत.

करञ्जौ नक्तमालः स्यात्पूतिकश्चिरबिल्वकः । शिग्रुः शोभाञ्जनो नाम ज्ञानमानश्च कीर्तितः ॥ १,२०४.

करंज आणि नक्तमाळ अशी नावे आहेत, पूतिका आणि चिरबिल्व देखील सांगितली आहेत. शिग्रूला शोभांजन असेही म्हणतात, आणि ज्ञानमान असेही नाव आहे.

जया जयन्ती शरणी निर्गुण्डी सिन्धुवारकः । मोरटा पीलुपर्णो च तुण्डी स्यात्तुण्डिकेरिका ॥ १,२०४.

जया, जयंती, शरणी, निर्गुंडी आणि सिंधुवार अशी नावे आहेत. मोरटा, पीलुपर्ण आणि तुंडी यांना तुंडिकेरिका असेही म्हणतात.