गरुडपुराणम्

ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका । विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता ॥ १,२०४.

मूषिकपर्ण हे ओळखावे, तसेच भ्रमंती आणि आखुपर्णिका; विषमुष्टि, द्रावण आणि केशमुष्टि अशीही नावे दिली आहेत.

किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः । अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि ॥ १,२०४.

किंलिही आणि कटुकी ही ओळखावी, अंतक म्हणजे आम्लवेतस; अश्वत्थ, बहुपत्रा आणि आमलकी हीही ओळखावी.

अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् । महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत् ॥ १,२०४.

अरुषक्र, पत्र, शूक, क्षिरी आणि राजादन अशी नावे मानली जातात; महापत्र, डाळिंब आणि करक अशीही नावे घेतली आहेत.

मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते । कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते ॥ १,२०४.

मसुरी, विदली आणि शष्पा यांना कालिंदी असे म्हणतात; कंटकाख्या, महाश्यामा आणि वृक्षपादी अशीही नावे सांगितली आहेत.

विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् । सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च ॥ १,२०४.

विद्या, कुंती, निकुंभा, त्रिभंगी, त्रिपुटी, त्रिवृत, सप्तला, यवतिक्त, चर्म आणि चर्मकस अशीही नावे घेतली आहेत.

शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् । गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी ॥ १,२०४.

शंखिनी, सुकुमारी, तिक्ताक्षी आणि अक्षिपीलुक; गवाक्षी, अमृता, श्वेता, गिरिकर्ण आणि गवादिनी अशीही नावे ओळखली जातात.

काम्पिल्लकोऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च । हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका ॥ १,२०४.

कांपिल्लक, रक्तांग, गुंडा आणि रोचनिक; हेमक्षिरीला पिता, गौरी आणि कालदुग्धिका अशीही नावे आहेत.

गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी । तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम् ॥ १,२०४.

गांगेरुकी, नागबला, विशाल आणि इंद्रवारुणी; तार्क्ष्य, शैल, नीलवर्ण, अंजन आणि रसांजन अशीही नावे सांगितली आहेत.

निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः । प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः ॥ १,२०४.

शाल्मलीचा निघणारा डिंक मोचर असे ओळखला जातो; प्रत्यक्पुष्पी, खरी, अपामार्ग आणि मयूरक हीही ओळखावी.

सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् । जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः ॥ १,२०४.

सिंहास्य, वृषवास आणि माटरुषक अशी नावे सांगितली आहेत; जीवक, जीवशाक, कर्बुर आणि शटी अशीही नावे ओळखली जातात.

कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका । शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता ॥ १,२०४.

कटफळ, सोमवृक्ष, अग्निगंधा, सुगंधिका; शतांग, शतपुष्पा, मिंसिर आणि मधुरिका अशीही नावे मानली जातात.

ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् । यासोऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शोऽथ दुरालभा ॥ १,२०४.

पुष्करमूळ, पुष्कर आणि पुष्कराह्वय ही ओळखावी; यास, धन्वयास, दुष्पर्श आणि दुरलभा अशीही नावे सांगितली आहेत.

वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता । मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते ॥ १,२०४.

वाकुची, सोमराजी आणि सोमवल्ली अशी नावे घेतली आहेत; मार्कव, केशराज आणि भृंगराज अशीही नावे ओळखली जातात.

प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः । सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी ॥ १,२०४.

वेळगज या वनस्पतीला जाणकार लोक चक्रमार्दक असे म्हणतात. सुरंगीला टगर असेही नाव आहे. तिच्या शिरांना कलनाशा म्हणतात, आणि वायसी हे देखील तिचे एक नाव आहे.

महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः । इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते ॥ १,२०४.

महाकाळ या वनस्पतीला बेल असे ओळखतात. तांडुलीला घनस्तन म्हणतात. इक्ष्वाकू म्हणजे कारले, आणि तिक्तालबू हे देखील त्याचेच नाव आहे.

धामार्गवोऽथ कोषातक्यथ यामिनी । विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका ॥ १,२०४.

धामार्गव, कोशातकी आणि यामिनी या वनस्पती ओळखाव्यात. कोशातकीचे वेगवेगळे प्रकार कृतभेदन या नावाने ओळखले जातात.

तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः । गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता ॥ १,२०४.

जिमूत या वनस्पतीला खुड्डाक किंवा देवताडक असेही म्हणतात. गृध्रनखी आणि हिंगुकाकादनी ही देखील त्याचीच नावे आहेत.

अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरोऽश्वमारकः । सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम् ॥ १,२०४.

अश्वारी ही वनस्पती ओळखावी. करवीराला अश्वमारक असेही म्हणतात. सिंधु, सैंधव आणि सिंधुत्थ ही मणिमंथ या वनस्पतीचीच नावे आहेत.

क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारोऽभिधीयते । सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ १,२०४.

क्षार आणि यवाग्रज या दोन्हींना यवक्षार असे म्हणतात. सर्जिका आणि सर्जिकाक्षार हे दुसऱ्या प्रकारचे क्षार म्हणून ओळखले जातात.

काशीशं पुष्पकाशीशं विज्ञेयं नेत्त्रभेषजम् । धातुकाशीशकाशी च संज्ञेयं तच्च कीर्तितम् ॥ १,२०४.

काशीश आणि पुष्पकाशीश हे डोळ्यांसाठी औषध म्हणून ओळखले जातात. धातुकाशीश आणि काशी या नावांनीही तेच ओळखले जातात.

सौराष्ट्री मृत्तिकाक्षारं काक्षी वै पङ्कपर्पटी । विद्यात्समाक्षिकं धातु ताप्यं ताप्युत्थसम्भवम् ॥ १,२०४.

सौराष्ट्रि म्हणजे मातीपासून मिळणारा क्षार. काक्षीला पंकपर्पटी असे म्हणतात. समाक्षिक हे एक धातू आहे, आणि ताप्य हे ताप्युत्थापासून मिळते.

शिला मनः शिला ज्ञेया नेपाली कुलटीति च । आलं मनस्तालकं वा हरितालं विनिर्दिशेत् ॥ १,२०४.

शिला आणि मन:शिला या ओळखाव्यात. नेपाळी आणि कुलटी ही देखील त्याचीच नावे आहेत. आल किंवा मनस्तालक हे हरिताळ म्हणून ओळखले जाते.

गन्धको गन्धपाषाणो रसः पारद उच्यते । ताम्रमौदुम्बरं शुल्बं विद्यान्म्लेच्छमुखं तथा ॥ १,२०४.

गंधकाला गंधपाषाण असे म्हणतात. रस म्हणजे पारद. ताम्रमौदुंबर, शुल्ब आणि म्लेच्छमुख ही देखील ओळखली जातात.

अद्रिसारस्त्वयस्तीक्ष्णं लोहकञ्चापि कथ्यते । माक्षिकं मधु च क्षौद्रं तच्च पुष्परसं स्मृतम् ॥ १,२०४.

अद्रिसार म्हणजे तीक्ष्ण लोह, ज्याला लोहकंच असेही म्हणतात. माक्षिक, मधु आणि क्षौद्र हे तिघेही फुलांचा रस मानले जातात.

ज्येष्ठन्तु सोदकं तत्स्यात्काञ्जिकन्तु सुवीरकम् । सीता सितोपला चैव मत्स्यण्डीशर्करा स्मृता ॥ १,२०४.

ज्येष्ठ पाण्यासह घेतल्यास त्याला कांचिक किंवा सुवीरक असे म्हणतात. सीता, सितोपला आणि मत्स्यंडी या साखरेच्या प्रकारात मोडतात.

त्वगेलापत्रकैस्तुल्यैस्त्रिसुगन्धि त्रिजातकम् । नागकेशरसंयुक्तं तच्चतुर्जातमिष्यते ॥ १,२०४.

त्वक, वेलची आणि पत्र या सारख्या प्रमाणात घेतल्यास त्रिसुगंधी किंवा त्रिजाटक तयार होते. त्यात नागकेशर मिसळल्यास त्याला चतुर्जात असे म्हणतात.

पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यचित्रकनागरैः । कथितं पञ्चकोलञ्च कोलकं कोलसंज्ञया ॥ १,२०४.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ, चव्य, चित्रक आणि नागर या वनस्पती सांगितल्या आहेत. पंचकोल हे त्याचेच नाव आहे, आणि कोलक हे देखील त्याचेच दुसरे नाव आहे.

प्रियङ्गुः कङ्गुका ज्ञेया कोरदूषश्च कोद्रवः । त्रिपुटः पुटसंज्ञश्च कलापो लङ्गको मतः ॥ १,२०४.

प्रियंगूला कंगुका असे ओळखतात, आणि कोरदूष म्हणजे कोद्रव. त्रिपुटाला पुट असे म्हणतात, आणि कलापाला लंगक असेही म्हणतात.

सतीनो वर्तुलश्चैव वेणुश्चापि प्रकीर्तितः । पिचुकं पितलं चाक्षं बिडालपदकं तथा ॥ १,२०४.

सतीन, वर्तुल आणि वेणू यांचा उल्लेख आहे. पिचुक, पितळ, चाक्ष आणि बिडालपदक ही देखील नावे आहेत.