गरुडपुराणम्

वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता । वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः ॥ १,२०४.

वृक्षादनी, छिन्नरुहा, नीलवल्ली आणि रसामृत या ओळखाव्यात. वसुकोट, वाशिर आणि कापिल्ला ही नावेही आहेत.

पाषाणभेदकोऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः । घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचोऽथ सूचको मतः ॥ १,२०४.

पाषाणभेदक, अरिष्ट, तसेच कुट्टभेदक ही नावे आहेत. घंटाका, शुष्कक, वच आणि सूचक अशी नावेही ओळखावीत.

सुरसो बीजकश्चैव पीतशालोऽभिधीयेत । वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा ॥ १,२०४.

सुरस, बीजक आणि पीतशाल या नावांनी ओळखतात. वज्रवृक्ष, महावृक्ष, स्नुही, स्नुक, सुधा आणि गुडा ही नावेही आहेत.

तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते । कुठेरकोऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः ॥ १,२०४.

तुळशीला सुरसा असे ओळखतात, तसेच उपस्थ असेही म्हणतात. कुठेरक, अर्जुनक, पर्ण आणि सौगंधिपर्णिकर ही नावेही आहेत.

नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका । ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च ॥ १,२०४.

नील आणि सिंधुवारा, निर्गुंडी ही सुगंधी आहे. सुगंधिपर्णोती, वासंती आणि कुलज ही नावेही ओळखावीत.

कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः । गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः ॥ १,२०४.

काळियक हे पिवळ्या लाकडाचे नाव आहे, त्यालाच कटक असेही म्हणतात. गायत्रीखदिर हे ओळखावे, त्याचा एक प्रकार कंदर असे मानला जातो.

इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् । सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते ॥ १,२०४.

इंदी हे उत्तम आहे, कुवलय म्हणजे निळे कमळ, पद्म म्हणजे कमळ, नीलोत्पल असेही ओळखले जाते. सौगंधिक, शतदल, अब्ज आणि कमळ ही सुद्धा कमळाचीच नावे आहेत.

अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णोऽश्वकर्णकः । श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते ॥ १,२०४.

अजवर्ण म्हणजे ऊर्ज, वाजिकर्ण म्हणजे अश्वकर्णक. श्लेष्मांतक, शेलुर आणि बहुवार अशीही नावे सांगितली आहेत.

सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका । कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा ॥ १,२०४.

सुनंदक, ककुद्भद्र, छत्राकी आणि छत्रसंज्ञक; कबरी, कुम्भक, धृष्ट, क्षुद्विध आणि धनकृत अशीही नावे ओळखली जातात.

कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः । प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी ॥ १,२०४.

कृष्णार्जक, कराळ आणि काळमान अशी नावे घेतली आहेत; प्राची, बला, नदीक्रांता, काकजंघा आणि वायसी अशीही नावे सांगितली आहेत.

ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका । विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता ॥ १,२०४.

मूषिकपर्ण हे ओळखावे, तसेच भ्रमंती आणि आखुपर्णिका; विषमुष्टि, द्रावण आणि केशमुष्टि अशीही नावे दिली आहेत.

किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः । अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि ॥ १,२०४.

किंलिही आणि कटुकी ही ओळखावी, अंतक म्हणजे आम्लवेतस; अश्वत्थ, बहुपत्रा आणि आमलकी हीही ओळखावी.

अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् । महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत् ॥ १,२०४.

अरुषक्र, पत्र, शूक, क्षिरी आणि राजादन अशी नावे मानली जातात; महापत्र, डाळिंब आणि करक अशीही नावे घेतली आहेत.

मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते । कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते ॥ १,२०४.

मसुरी, विदली आणि शष्पा यांना कालिंदी असे म्हणतात; कंटकाख्या, महाश्यामा आणि वृक्षपादी अशीही नावे सांगितली आहेत.

विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् । सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च ॥ १,२०४.

विद्या, कुंती, निकुंभा, त्रिभंगी, त्रिपुटी, त्रिवृत, सप्तला, यवतिक्त, चर्म आणि चर्मकस अशीही नावे घेतली आहेत.

शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् । गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी ॥ १,२०४.

शंखिनी, सुकुमारी, तिक्ताक्षी आणि अक्षिपीलुक; गवाक्षी, अमृता, श्वेता, गिरिकर्ण आणि गवादिनी अशीही नावे ओळखली जातात.

काम्पिल्लकोऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च । हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका ॥ १,२०४.

कांपिल्लक, रक्तांग, गुंडा आणि रोचनिक; हेमक्षिरीला पिता, गौरी आणि कालदुग्धिका अशीही नावे आहेत.

गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी । तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम् ॥ १,२०४.

गांगेरुकी, नागबला, विशाल आणि इंद्रवारुणी; तार्क्ष्य, शैल, नीलवर्ण, अंजन आणि रसांजन अशीही नावे सांगितली आहेत.

निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः । प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः ॥ १,२०४.

शाल्मलीचा निघणारा डिंक मोचर असे ओळखला जातो; प्रत्यक्पुष्पी, खरी, अपामार्ग आणि मयूरक हीही ओळखावी.

सिंहास्यवृषवासाकमाटरूषकमादिशेत् । जीवको जीवशाकश्च कर्बुरञ्च शटीं विदुः ॥ १,२०४.

सिंहास्य, वृषवास आणि माटरुषक अशी नावे सांगितली आहेत; जीवक, जीवशाक, कर्बुर आणि शटी अशीही नावे ओळखली जातात.

कट्फलं सोमवृक्षः स्यादग्निगन्धा सुगन्धिका । शताङ्गं शतपुष्पा च मिंसिर्मधुरिकामता ॥ १,२०४.

कटफळ, सोमवृक्ष, अग्निगंधा, सुगंधिका; शतांग, शतपुष्पा, मिंसिर आणि मधुरिका अशीही नावे मानली जातात.

ज्ञेयं पुष्करमूलञ्च पुष्करं पुष्कराह्वयम् । यासोऽथ धन्वयासश्च दुष्पर्शोऽथ दुरालभा ॥ १,२०४.

पुष्करमूळ, पुष्कर आणि पुष्कराह्वय ही ओळखावी; यास, धन्वयास, दुष्पर्श आणि दुरलभा अशीही नावे सांगितली आहेत.

वाकुची सोमराजी च सोमवल्लीति कीर्तिता । मार्कवः केशराजश्च भृङ्गराजो निगद्यते ॥ १,२०४.

वाकुची, सोमराजी आणि सोमवल्ली अशी नावे घेतली आहेत; मार्कव, केशराज आणि भृंगराज अशीही नावे ओळखली जातात.

प्रोक्तस्त्वेडगजस्तज्ज्ञैश्चक्रमर्दकसंज्ञखः । सुरङ्गीतगरः स्नायुः कलनाशा तु वायसी ॥ १,२०४.

वेळगज या वनस्पतीला जाणकार लोक चक्रमार्दक असे म्हणतात. सुरंगीला टगर असेही नाव आहे. तिच्या शिरांना कलनाशा म्हणतात, आणि वायसी हे देखील तिचे एक नाव आहे.

महाकालः स्मृतो बेलस्तण्डुलीयो घनस्तनः । इक्ष्वाकुस्तिक्ततुम्बी स्यात्तिक्तालबुर्निगद्यते ॥ १,२०४.

महाकाळ या वनस्पतीला बेल असे ओळखतात. तांडुलीला घनस्तन म्हणतात. इक्ष्वाकू म्हणजे कारले, आणि तिक्तालबू हे देखील त्याचेच नाव आहे.

धामार्गवोऽथ कोषातक्यथ यामिनी । विद्यात्कोशतकीभेदं कृतभेदनसंज्ञका ॥ १,२०४.

धामार्गव, कोशातकी आणि यामिनी या वनस्पती ओळखाव्यात. कोशातकीचे वेगवेगळे प्रकार कृतभेदन या नावाने ओळखले जातात.

तथा जीमूतकाख्या च खुड्डाको देवताडकः । गृध्रनखी गृध्रनखी हिङ्गुकाकादनी मता ॥ १,२०४.

जिमूत या वनस्पतीला खुड्डाक किंवा देवताडक असेही म्हणतात. गृध्रनखी आणि हिंगुकाकादनी ही देखील त्याचीच नावे आहेत.

अश्वारिश्चैव बोद्धव्यः करवीरोऽश्वमारकः । सिन्धुः सैन्धवसिन्धूत्थमणिमन्थमुदाहृतम् ॥ १,२०४.

अश्वारी ही वनस्पती ओळखावी. करवीराला अश्वमारक असेही म्हणतात. सिंधु, सैंधव आणि सिंधुत्थ ही मणिमंथ या वनस्पतीचीच नावे आहेत.

क्षारो यवाग्रजश्चैव यवक्षारोऽभिधीयते । सर्जिका सर्जिकाक्षारो द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ १,२०४.

क्षार आणि यवाग्रज या दोन्हींना यवक्षार असे म्हणतात. सर्जिका आणि सर्जिकाक्षार हे दुसऱ्या प्रकारचे क्षार म्हणून ओळखले जातात.