गरुडपुराणम्

अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः । पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा ॥ १,२०४.

अयो म्हणजे लोह, हे धातूंच्या तांत्रिक नावांनी ओळखले जाते. पुर, कुटनट, महिषाक्ष आणि पलंकषा ही नावेही लक्षात ठेवावीत.

काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता । शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः ॥ १,२०४.

काश्मरीला कट्फळ असे ओळखतात, श्रीपर्ण असेही नाव आहे. शल्लकी, गजभक्ष्य, पत्री आणि सुरभीस्त्रव ही नावेही सांगितली आहेत.

धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः । पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी ॥ १,२०४.

धात्री म्हणजे आवळा, अक्ष म्हणजे विभीतक. पथ्या म्हणजे अभया, पूतना म्हणजे हरितकी हे ओळखावे.

त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् । उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः ॥ १,२०४.

त्रिफळा हे फळ म्हणून ओळखले जाते, ते तीन फळांचे मिश्रण आहे. उदकीर्य, ज्याचा देठ लांब असतो, त्याला करंज म्हणतात.

यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका । धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता ॥ १,२०४.

यष्टीला यष्ट्याह्वय असे म्हणतात, मदुक म्हणजे मधुयष्टीका. धातकीला ताम्रपर्ण असे म्हणतात, समंगा म्हणजे कुंजर असे मानले जाते.

सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् । विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम् ॥ १,२०४.

सित म्हणजे मलयज, हे थंड असते, गोशीर्ष म्हणजे पांढरे चंदन. रक्त हे चंदन आहे, दुसरे म्हणजे रक्तचंदन.

काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका । शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता ॥ १,२०४.

काकोलीला वीरा असे मानतात, वयस्या म्हणजे अर्कपुष्पिका. शृंगी, कर्कटशृंगी आणि महाघोषा ही नावेही सांगितली आहेत.

तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना । मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता ॥ १,२०४.

तुगाक्षिरी, शुभ वांशी, हिला वंशलोचना असे ओळखतात. मृद्विका म्हणजे द्राक्ष, गोस्तनिका असेही मानले जाते.

स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा । सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते ॥ १,२०४.

उशीरा, मृणाल, सेव्या आणि लामज्जक ही ओळखावी. सार, गोपवल्ली, गोपी आणि भद्रा ही नावेही सांगितली आहेत.

दन्ती कटङ्कटेरी च ज्ञेया दारुनिशेति च । हरिद्रा रजनी प्रोक्ता पीतिका रात्रिनामिका ॥ १,२०४.

दंती, कटंकटेरी आणि दारुनिशा ही ओळखावी. हरिद्रा म्हणजे रजनी, पीतिका म्हणजे रात्रीनामिका.

वृक्षादनी छिन्नरुहा नीलवल्ली रसामृता । वसुकोटश्च विज्ञेयो वाशिरः काम्पिल्लो मतः ॥ १,२०४.

वृक्षादनी, छिन्नरुहा, नीलवल्ली आणि रसामृत या ओळखाव्यात. वसुकोट, वाशिर आणि कापिल्ला ही नावेही आहेत.

पाषाणभेदकोऽरिष्टो ह्यस्मभित्कुट्टभेदकः । घण्टाकः शुष्कको ज्ञेयो वचोऽथ सूचको मतः ॥ १,२०४.

पाषाणभेदक, अरिष्ट, तसेच कुट्टभेदक ही नावे आहेत. घंटाका, शुष्कक, वच आणि सूचक अशी नावेही ओळखावीत.

सुरसो बीजकश्चैव पीतशालोऽभिधीयेत । वज्रवृक्षो महावृक्षः स्नुही स्नुक्च सुधा गुडा ॥ १,२०४.

सुरस, बीजक आणि पीतशाल या नावांनी ओळखतात. वज्रवृक्ष, महावृक्ष, स्नुही, स्नुक, सुधा आणि गुडा ही नावेही आहेत.

तुलसीं सुरसां विद्यादुपस्थेति च कथ्यते । कुठेरकोऽप्यर्जुनकः पर्णो सौगन्धिपर्णिक्रः ॥ १,२०४.

तुळशीला सुरसा असे ओळखतात, तसेच उपस्थ असेही म्हणतात. कुठेरक, अर्जुनक, पर्ण आणि सौगंधिपर्णिकर ही नावेही आहेत.

नीलश्च सिन्धुवारश्च निर्गुण्डीति सुगन्धिका । ज्ञेया सुगन्धिपर्णोति वासन्ती कुलजेति च ॥ १,२०४.

नील आणि सिंधुवारा, निर्गुंडी ही सुगंधी आहे. सुगंधिपर्णोती, वासंती आणि कुलज ही नावेही ओळखावीत.

कालीयकं पीतकाष्ठं कतकाख्यः पुनः स्मृतः । गायत्रीखदिरो ज्ञेयस्तद्भेदः कन्दरो मतः ॥ १,२०४.

काळियक हे पिवळ्या लाकडाचे नाव आहे, त्यालाच कटक असेही म्हणतात. गायत्रीखदिर हे ओळखावे, त्याचा एक प्रकार कंदर असे मानला जातो.

इन्दी वरं कुवलयं पद्मं नीलोत्पलं स्मृतम् । सौगन्धिकं शतदलमब्जं कमलमुच्यते ॥ १,२०४.

इंदी हे उत्तम आहे, कुवलय म्हणजे निळे कमळ, पद्म म्हणजे कमळ, नीलोत्पल असेही ओळखले जाते. सौगंधिक, शतदल, अब्ज आणि कमळ ही सुद्धा कमळाचीच नावे आहेत.

अजवर्णो भवेदूर्जो वाजिकर्णोऽश्वकर्णकः । श्लेष्मान्तकस्तथा शेलुर्बहुवारश्च कथ्यते ॥ १,२०४.

अजवर्ण म्हणजे ऊर्ज, वाजिकर्ण म्हणजे अश्वकर्णक. श्लेष्मांतक, शेलुर आणि बहुवार अशीही नावे सांगितली आहेत.

सुनन्दकः ककुद्भद्रं छत्राकी छत्रसंज्ञका । कबरी कुम्भको धृष्टः क्षुद्विधो धनकृत्तथा ॥ १,२०४.

सुनंदक, ककुद्भद्र, छत्राकी आणि छत्रसंज्ञक; कबरी, कुम्भक, धृष्ट, क्षुद्विध आणि धनकृत अशीही नावे ओळखली जातात.

कृष्णार्जकः करालश्च कालमानः प्रकीर्तितः । प्राची बला नदीक्रान्ता काकजङ्घाथ वायसी ॥ १,२०४.

कृष्णार्जक, कराळ आणि काळमान अशी नावे घेतली आहेत; प्राची, बला, नदीक्रांता, काकजंघा आणि वायसी अशीही नावे सांगितली आहेत.

ज्ञेया मूषिकपर्णो तु भ्रमन्ती चाखुपर्णिका । विषमुष्टिर्द्रावणञ्च केशमुष्टिरुदाहृता ॥ १,२०४.

मूषिकपर्ण हे ओळखावे, तसेच भ्रमंती आणि आखुपर्णिका; विषमुष्टि, द्रावण आणि केशमुष्टि अशीही नावे दिली आहेत.

किंलिहीं कटुकीं विद्यादन्तकश्चाम्लवेतसः । अश्वत्था बहुपत्रा च विज्ञेया चामलक्यपि ॥ १,२०४.

किंलिही आणि कटुकी ही ओळखावी, अंतक म्हणजे आम्लवेतस; अश्वत्थ, बहुपत्रा आणि आमलकी हीही ओळखावी.

अरूषक्रं पत्र शूकं क्षीरी राजादनं मतम् । महापत्रं दाडिमं च तमेव करकं वदेत् ॥ १,२०४.

अरुषक्र, पत्र, शूक, क्षिरी आणि राजादन अशी नावे मानली जातात; महापत्र, डाळिंब आणि करक अशीही नावे घेतली आहेत.

मसूरी विदली शष्पा कालिन्दीति निरुच्यते । कण्टकाख्या महाश्यामा वृक्षपादीति वक्ष्यते ॥ १,२०४.

मसुरी, विदली आणि शष्पा यांना कालिंदी असे म्हणतात; कंटकाख्या, महाश्यामा आणि वृक्षपादी अशीही नावे सांगितली आहेत.

विद्या कुन्ती निकुम्भा च त्रिभङ्गी त्रिपुटी त्रिवृत् । सप्तला यवतिक्ता च चर्मा चर्मकसेति च ॥ १,२०४.

विद्या, कुंती, निकुंभा, त्रिभंगी, त्रिपुटी, त्रिवृत, सप्तला, यवतिक्त, चर्म आणि चर्मकस अशीही नावे घेतली आहेत.

शङ्खिनी सुकुमारी च तिक्ताक्षी चाक्षिपीलुकम् । गवाक्षी चामृता श्वेता गिरिकर्णो गवादिनी ॥ १,२०४.

शंखिनी, सुकुमारी, तिक्ताक्षी आणि अक्षिपीलुक; गवाक्षी, अमृता, श्वेता, गिरिकर्ण आणि गवादिनी अशीही नावे ओळखली जातात.

काम्पिल्लकोऽथ रक्ताङ्गो गुण्डा रोचनिकेति च । हेमक्षीरी स्मृता पीता गौरी वै कालदुग्धिका ॥ १,२०४.

कांपिल्लक, रक्तांग, गुंडा आणि रोचनिक; हेमक्षिरीला पिता, गौरी आणि कालदुग्धिका अशीही नावे आहेत.

गाङ्गेरुकी नागबला विशाला चेन्द्रवारुणी । तार्क्ष्यं शैलं नीलवर्णमञ्जनञ्च रसाञ्जनम् ॥ १,२०४.

गांगेरुकी, नागबला, विशाल आणि इंद्रवारुणी; तार्क्ष्य, शैल, नीलवर्ण, अंजन आणि रसांजन अशीही नावे सांगितली आहेत.

निर्यासो यश्च शाल्मल्याः स मोचरससंज्ञकः । प्रत्यक्पुष्पी खरी ज्ञेया अपामार्गो मयूरकः ॥ १,२०४.

शाल्मलीचा निघणारा डिंक मोचर असे ओळखला जातो; प्रत्यक्पुष्पी, खरी, अपामार्ग आणि मयूरक हीही ओळखावी.