गरुडपुराणम्

पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा । एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः ॥ १,२०४.

पुनर्नवा, पर्षाभू, कठिल्या, कारुणा, एरंड, उरुवूक, आमर्द आणि वर्धमानक या ओळखाव्यात.

झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः । शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी ॥ १,२०४.

झषा म्हणजे नागबला; श्वदंष्ट्रा म्हणजे गोक्शुर; शतावरी, वरा, भीरु, पीवरी, इंदीवरी आणि वरी या देखील ओळखल्या जातात.

व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा । धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका ॥ १,२०४.

व्याघ्री, बृहती, कृष्णा, हंसपादी, मधुस्त्रवा, धामनी, कंटकारी, क्षुद्र, सिंह आणि निदिग्धिका या वनस्पती आहेत.

वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका । मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका ॥ १,२०४.

वृश्चिका, त्र्यमृता, काली, विषघ्नी, सर्पदंष्ट्रिका, मर्कटी, आत्मगुप्ता, आर्षेयी आणि कपिकच्छुका या नावांनी ओळखल्या जातात.

मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा । त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया । न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः ॥ १,२०४.

मुग्दपर्ण म्हणजे क्षुद्रसहा; माषपर्ण म्हणजे महासहा; त्यजा आणि परा या महा नावाने ओळखल्या जातात; दंडयोनी आणि अंकसंज्ञा; न्यग्रोध म्हणजे वट; अश्वत्थ म्हणजे कपिल.

प्लक्षोऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः । पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः ॥ १,२०४.

प्लक्षाला गर्दभांड असे म्हणतात; पर्कटी म्हणजे कपितन; पार्थ म्हणजे ककुभ आणि धन्वी, अर्जुन या नावांनी ओळखले जातात.

नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते । वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः ॥ १,२०४.

नंदीवृक्षाला प्ररोही आणि पुष्टिकारी असेही म्हणतात; वंजुळ, वेतस, भल्लात आणि अरुष्कर या देखील ओळखाव्यात.

लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः । बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा ॥ १,२०४.

लोढ्र, सारवक, धृष्ट आणि तिरीट या उल्लेखल्या आहेत; बृहद्फला म्हणजे महाजांभूळ आणि बालफला ही दुसरी आहे.

तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता । कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च ॥ १,२०४.

तिसरी जलजांभूळ आहे, तिला नादेयी असेही म्हणतात; कणा, कृष्णोपकुंची, शौंडी आणि मागधिका या देखील ओळखाव्यात.

कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् । ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम् ॥ १,२०४.

पिप्पली असे जाणकार सांगतात; तिचे मूळ ग्रंथिक म्हणतात; ऊषण म्हणजे मिरी; सुंठ ही सर्वश्रेष्ठ औषधी आहे.

व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते । लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली ॥ १,२०४.

व्योष म्हणजे तिन्ही तिखट पदार्थ, त्याला त्र्युषण असेही म्हणतात; लांगली म्हणजे हलिनी; चेयसी म्हणजे गजपिप्पली.

त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता । चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते ॥ १,२०४.

त्रायंती म्हणजे त्रायमाणा; उत्साया म्हणजे सुवहा; चित्रकाला शिखी, वह्नि आणि अग्नि या नावांनीही ओळखतात.

षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च । कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका ॥ १,२०४.

षड्ग्रंथा, उग्र आणि वचा या नावांनी ओळखतात; श्वेता म्हणजे हैमवती; कुडज, वृक्षक, शक्र, वत्सक आणि गिरिमल्लिका या देखील आहेत.

कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् । मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका ॥ १,२०४.

कलिंग, इंद्रयव आणि अरिष्ट यांच्या बिया ओळखाव्यात; मुस्तकाला मेघनाम असे म्हणतात; कौंती म्हणजे हरेणुका.

एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः । पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका ॥ १,२०४.

एला म्हणजे बहुला, सूक्ष्मेला म्हणजे तृटी; पद्मा, भारंग, कांजी आणि ब्राह्मणयष्टिका या देखील ओळखाव्यात.

मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका । महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका ॥ १,२०४.

मूर्वा म्हणजे मधुरसा; तेजनी म्हणजे तिक्तवल्लिका; महानिंब म्हणजे बृहन्निंब; दीप्यक म्हणजे यवानिका.

विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते । अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका ॥ १,२०४.

विडंग हा कृमिशत्रू आहे; रामठ म्हणजे हिंग; अजाजी म्हणजे जिरं; कारवी म्हणजे उपकुंचिका.

विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी । तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम् ॥ १,२०४.

कडू, तिक्त आणि कडूरोहिणी ही ओळखावी. टगर वाकडी वाढते, वक्र म्हणजे वाकड्या आकाराची, कोका म्हणजे त्वचावरांगक.

उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः । पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम् ॥ १,२०४.

उदीच्याला बालक असे म्हणतात, ह्रीबेराला पाण्याशी संबंधित नावे आहेत. पत्रकाला दलसंज्ञा असेही म्हणतात, चारकाला तस्कर असेही म्हणतात.

हेमाभं नागसंज्ञाभिर्नागकेशर उच्यते । असृक्कुङ्कुममाख्यातं तथा काश्मीरबाह्लिकम् ॥ १,२०४.

हेमाभा हे नाग या नावांनी ओळखले जाते, नागकेशर असेही म्हणतात. असृक्कुंकुम, काश्मीर आणि बाह्लिक अशी नावेही आहेत.

अयो लोहं समुद्दिष्टं यौगिकैर्लोहनामभिः । पुरं कुटनटं विद्यान्महिषाक्षः पलङ्कषा ॥ १,२०४.

अयो म्हणजे लोह, हे धातूंच्या तांत्रिक नावांनी ओळखले जाते. पुर, कुटनट, महिषाक्ष आणि पलंकषा ही नावेही लक्षात ठेवावीत.

काश्मरी कट्फला ज्ञेया श्रीपर्णो चेति कीर्तिता । शल्लकी गजभक्ष्या च पत्री च सुरभी स्त्रवः ॥ १,२०४.

काश्मरीला कट्फळ असे ओळखतात, श्रीपर्ण असेही नाव आहे. शल्लकी, गजभक्ष्य, पत्री आणि सुरभीस्त्रव ही नावेही सांगितली आहेत.

धात्रीमामलकीं विद्यादक्षश्चैव विभीतकः । पथ्याभया च विज्ञेया पूतना च हरीतकी ॥ १,२०४.

धात्री म्हणजे आवळा, अक्ष म्हणजे विभीतक. पथ्या म्हणजे अभया, पूतना म्हणजे हरितकी हे ओळखावे.

त्रिफला फलमेवोक्ता तच्च ज्ञेयं फलत्रिकम् । उदकीर्यो दीर्घवृन्तः करञ्जश्चेति कीर्तितः ॥ १,२०४.

त्रिफळा हे फळ म्हणून ओळखले जाते, ते तीन फळांचे मिश्रण आहे. उदकीर्य, ज्याचा देठ लांब असतो, त्याला करंज म्हणतात.

यष्टी यष्ट्याह्वयं प्रोक्तं मदुकं मधुयष्टिका । धातकी ताम्रपर्णो स्यात्समङ्गा कुञ्जरा मता ॥ १,२०४.

यष्टीला यष्ट्याह्वय असे म्हणतात, मदुक म्हणजे मधुयष्टीका. धातकीला ताम्रपर्ण असे म्हणतात, समंगा म्हणजे कुंजर असे मानले जाते.

सितं मलयजं शीतं गोशीर्षं सितचन्दनम् । विद्याद्रक्तं चन्दनं च द्वितीयं रक्तचन्दनम् ॥ १,२०४.

सित म्हणजे मलयज, हे थंड असते, गोशीर्ष म्हणजे पांढरे चंदन. रक्त हे चंदन आहे, दुसरे म्हणजे रक्तचंदन.

काकोली च स्मृता वीरा वयस्या चार्कपुष्पिका । शृङ्गी कर्कटशृङ्गी च महाघोषा च कीर्तिता ॥ १,२०४.

काकोलीला वीरा असे मानतात, वयस्या म्हणजे अर्कपुष्पिका. शृंगी, कर्कटशृंगी आणि महाघोषा ही नावेही सांगितली आहेत.

तुगाक्षीरी शुभा वांशी विज्ञेया वंशलोचना । मृद्विका च स्मृता द्राक्षा तथा गोस्तनिका मता ॥ १,२०४.

तुगाक्षिरी, शुभ वांशी, हिला वंशलोचना असे ओळखतात. मृद्विका म्हणजे द्राक्ष, गोस्तनिका असेही मानले जाते.

स्यादुशीरं मृणालञ्च सेव्यं लामज्जकं तथा । सारञ्च गोपवल्ली च गोपी भद्रा च कथ्यते ॥ १,२०४.

उशीरा, मृणाल, सेव्या आणि लामज्जक ही ओळखावी. सार, गोपवल्ली, गोपी आणि भद्रा ही नावेही सांगितली आहेत.