गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् २०३ हरिरुवाच । या गौर्द्वेष्टिं स्वकं वत्सं तस्या देयं स्वकं पयः । लवणेन समायुक्तं तस्या वत्सः प्रियो भवेत् ॥ १,२०३.

हरी म्हणाले: जी गाय आपल्या वासराला नाकारते, तिला तिचेच दूध मीठ घालून द्यावे; मग वासरू तिला प्रिय होईल.

शुनोऽस्थि कण्ठबद्धं हि महिषाणां गवा तथा । कृमिजालं पातयति सकलं नात्र संशयः ॥ १,२०३.

म्हशी किंवा गायीच्या गळ्यात कुत्र्याची हाडे बांधल्यास, सर्व जंतू नष्ट होतात; याबद्दल शंका नाही.

गोजङ्गनाभिपातः स्याद्गुञ्जामूलस्य भक्षणात् ॥ १,२०३.

गुंजाच्या मुळाचे सेवन गायीला केल्यास, तिचा गर्भपात होतो.

वरुणफलस्यरसं करेण मथितं शिव । चतुष्पादद्विपदयोः कृमिजालं निपातयेत् ॥ १,२०३.

हे शिवा, वरुण फळाचा रस हाताने घोटून, चार पायांच्या व दोन पायांच्या प्राण्यांतील सर्व जंतू नष्ट करतो.

व्रणञ्च शमयेद्रुद्र जयायाः पूरणात्तथा । गजमूत्रस्य वै पानं गोमहिष्युपसर्गनुत् ॥ १,२०३.

हे रुद्र, जयाच्या भरण्याने जखम बरी होते; तसेच हत्तीचे मूत्र प्यायल्याने गायी व म्हशींचे आजार दूर होतात.

समसूर शालिबीजं पीतं तक्रेण घर्षितम् । क्षीरे गोमहीषस्यैव गोः पुंसश्च हितं भवेत् ॥ १,२०३.

बार्ली आणि तांदूळ ताकात वाटून, गायी, म्हशी किंवा बैलाच्या दुधात दिल्यास, ते उपयुक्त ठरते.

पत्रञ्च शरपुङ्खाया दत्तं सलवणं शिव । वारिस्फोटं हयानाञ्च केसराणां विनाशयेत् ॥ १,२०३.

हे शिवा, शरपुंख्याचे पान मीठ घालून दिल्यास, घोड्यांच्या अंगलातील पाण्याचे फोड नाहीसे होतात.

घृतकुमारीपत्रमेव दत्तं सलक्षणं हर । तुरगमकेसराणां कण्डूनंश्येन्न संशयः ॥ १,२०३.

हे हर, घृतकुमारीचे पान मीठ घालून दिल्यास, घोड्यांच्या अंगलातील खाज नक्कीच बरी होते.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०४ सूत उवाच । एवं धन्वन्तरिः प्राह सुश्रुतायच वैद्यकम् । अत नामानि वक्ष्यामि ओषधीनां समासतः ॥ १,२०४.

सूत्र म्हणाले: अशा प्रकारे धन्वंतरी यांनी सुश्रुताला औषधांबद्दल सांगितले; आता मी औषधींची नावे थोडक्यात सांगतो.

स्थिरा विदारिगन्धा च शालपण्यशुमत्यपि । लाङ्गली कलसी चैव क्रोष्टुपुच्छा गुहा मता ॥ १,२०४.

स्थिरा, विदारिगंधा, शालपण्य, शुमती, लांगली, कलसी, क्रोष्टुपुच्छ आणि गुहा या अशा प्रकारच्या वनस्पती मानल्या जातात.

पुनर्नवाथ पर्षाभूः कठिल्या कारुणा तथा । एरण्डश्चोरुवूकः स्यादामर्दो वर्धमानकः ॥ १,२०४.

पुनर्नवा, पर्षाभू, कठिल्या, कारुणा, एरंड, उरुवूक, आमर्द आणि वर्धमानक या ओळखाव्यात.

झषा नागबला ज्ञेया श्वदंष्ट्रा गोक्षुरो मतः । शतावरी वरा भीरु पीवरीन्दीवरी वरी ॥ १,२०४.

झषा म्हणजे नागबला; श्वदंष्ट्रा म्हणजे गोक्शुर; शतावरी, वरा, भीरु, पीवरी, इंदीवरी आणि वरी या देखील ओळखल्या जातात.

व्याघ्री तु बृहती कृष्णा हंसपादी मधुस्त्रवा । धामनी कण्टकारी स्यात्क्षुद्रा सिंही निदिग्धिका ॥ १,२०४.

व्याघ्री, बृहती, कृष्णा, हंसपादी, मधुस्त्रवा, धामनी, कंटकारी, क्षुद्र, सिंह आणि निदिग्धिका या वनस्पती आहेत.

वृश्चिका त्र्यमृता काली विषघ्नी सर्पदंष्ट्रिका । मर्कटी चात्मगुप्ता स्यादार्षेयी कपिकच्छुका ॥ १,२०४.

वृश्चिका, त्र्यमृता, काली, विषघ्नी, सर्पदंष्ट्रिका, मर्कटी, आत्मगुप्ता, आर्षेयी आणि कपिकच्छुका या नावांनी ओळखल्या जातात.

मुद्गपर्णो क्षुद्रसहा माषपर्णो महासहा । त्यजा परा च महा ज्ञेया दण्डयोन्यङ्कसंज्ञया । न्यग्रोधस्तु वटो ज्ञेयः अश्वत्थः कपिलो मतः ॥ १,२०४.

मुग्दपर्ण म्हणजे क्षुद्रसहा; माषपर्ण म्हणजे महासहा; त्यजा आणि परा या महा नावाने ओळखल्या जातात; दंडयोनी आणि अंकसंज्ञा; न्यग्रोध म्हणजे वट; अश्वत्थ म्हणजे कपिल.

प्लक्षोऽथ गर्दभाण्डः स्यात्पर्कटी च कपीतनः । पार्थस्तु ककुभो धन्वि विज्ञेयोर्ऽजुननामभिः ॥ १,२०४.

प्लक्षाला गर्दभांड असे म्हणतात; पर्कटी म्हणजे कपितन; पार्थ म्हणजे ककुभ आणि धन्वी, अर्जुन या नावांनी ओळखले जातात.

नन्दीवृक्षः प्ररोही स्यात्पुष्टिकारीति चोच्यते । वञ्जुलो वेतसो ज्ञेयो भल्लातश्चाप्यरुष्करः ॥ १,२०४.

नंदीवृक्षाला प्ररोही आणि पुष्टिकारी असेही म्हणतात; वंजुळ, वेतस, भल्लात आणि अरुष्कर या देखील ओळखाव्यात.

लोध्रः सारवको धृष्टस्तिरीटश्चापि कीर्तितः । बृहत्फला महाजम्बूर्ज्ञेया बालफला परा ॥ १,२०४.

लोढ्र, सारवक, धृष्ट आणि तिरीट या उल्लेखल्या आहेत; बृहद्फला म्हणजे महाजांभूळ आणि बालफला ही दुसरी आहे.

तृतीया जलजम्बूः स्यान्नादेयी सा च कीर्तिता । कणा कृष्णोपकुञ्ची च शौण्डी मागधिकेति च ॥ १,२०४.

तिसरी जलजांभूळ आहे, तिला नादेयी असेही म्हणतात; कणा, कृष्णोपकुंची, शौंडी आणि मागधिका या देखील ओळखाव्यात.

कथिता पिप्पली तज्ज्ञैस्तन्मूलं ग्रन्थिकं स्मृतम् । ऊषणं मरिचं ज्ञेयं शुण्ठी विश्वं महौषधम् ॥ १,२०४.

पिप्पली असे जाणकार सांगतात; तिचे मूळ ग्रंथिक म्हणतात; ऊषण म्हणजे मिरी; सुंठ ही सर्वश्रेष्ठ औषधी आहे.

व्योषं कटुत्रयं विद्यात्त्र्यूषणं तच्च कीर्त्यते । लाङ्गली हलिनी च स्याच्छेयसी गज पिप्पली ॥ १,२०४.

व्योष म्हणजे तिन्ही तिखट पदार्थ, त्याला त्र्युषण असेही म्हणतात; लांगली म्हणजे हलिनी; चेयसी म्हणजे गजपिप्पली.

त्रायन्ती त्रायमाणा स्यादुत्साया सुवहा स्मृता । चित्रकः स्याच्छिखी वह्निरग्निसंज्ञाभिरुच्यते ॥ १,२०४.

त्रायंती म्हणजे त्रायमाणा; उत्साया म्हणजे सुवहा; चित्रकाला शिखी, वह्नि आणि अग्नि या नावांनीही ओळखतात.

षड्ग्रन्थोग्रा वचा ज्ञेया श्वेता हैमवतीति च । कुटजो वृक्षकः शक्रो वत्सको गिरिमाल्लिका ॥ १,२०४.

षड्ग्रंथा, उग्र आणि वचा या नावांनी ओळखतात; श्वेता म्हणजे हैमवती; कुडज, वृक्षक, शक्र, वत्सक आणि गिरिमल्लिका या देखील आहेत.

कलिङ्गेन्द्रयवारिष्टं तस्य बीजानि लक्षयेत् । मुस्तक्तो मेघनामा स्यात्कौन्ती ज्ञेया हरेणुका ॥ १,२०४.

कलिंग, इंद्रयव आणि अरिष्ट यांच्या बिया ओळखाव्यात; मुस्तकाला मेघनाम असे म्हणतात; कौंती म्हणजे हरेणुका.

एला च बहुला प्रोक्ता सूक्ष्मैला च तथा त्रुटिः । पद्मा भार्ङ्गो तथा काञ्जी ज्ञेया ब्राह्मणयष्टिका ॥ १,२०४.

एला म्हणजे बहुला, सूक्ष्मेला म्हणजे तृटी; पद्मा, भारंग, कांजी आणि ब्राह्मणयष्टिका या देखील ओळखाव्यात.

मूर्वा मधुरसा ज्ञेया तेजनी तिक्तवल्लिका । महानिम्बो बृहन्निम्बो दीप्यकः स्याद्यवानिका ॥ १,२०४.

मूर्वा म्हणजे मधुरसा; तेजनी म्हणजे तिक्तवल्लिका; महानिंब म्हणजे बृहन्निंब; दीप्यक म्हणजे यवानिका.

विडङ्गं क्रिमशत्रुः स्याद्रामठं हिङ्गुरुच्यते । अजाजी जीरकं ज्ञेया कारवी चोपकुञ्चिका ॥ १,२०४.

विडंग हा कृमिशत्रू आहे; रामठ म्हणजे हिंग; अजाजी म्हणजे जिरं; कारवी म्हणजे उपकुंचिका.

विज्ञेया कटुका तिक्ता तथा कटुकरोहिणी । तगरं स्यान्नतं वक्रं चोचं त्वचवराङ्गकम् ॥ १,२०४.

कडू, तिक्त आणि कडूरोहिणी ही ओळखावी. टगर वाकडी वाढते, वक्र म्हणजे वाकड्या आकाराची, कोका म्हणजे त्वचावरांगक.

उदीच्यं बालकं प्रोक्तं ह्रीबेरं चाम्बुनामभिः । पत्रकं दलसंज्ञाभिश्चारकं तस्कराह्वयम् ॥ १,२०४.

उदीच्याला बालक असे म्हणतात, ह्रीबेराला पाण्याशी संबंधित नावे आहेत. पत्रकाला दलसंज्ञा असेही म्हणतात, चारकाला तस्कर असेही म्हणतात.