गरुडपुराणम्

रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम् । तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा ॥ १,२०१.

हे औषध आजार घालवते, शरीराला बळ आणि तेज वाढवते; हे घोड्यांना दूध घालून किंवा तसेच द्यावे.

गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः । चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि ॥ १,२०१.

गुडूची प्रमाणाप्रमाणे, शतावरी आणि अश्वगंधा यांसाठी मध्यमांसाठी चार किंवा तीन पळे, आणि कमी असणाऱ्यांसाठी त्याप्रमाणे पळे द्यावेत.

अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् । म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत् ॥ १,२०१.

जेव्हा काही कारण नसताना सर्व जनावरे सारखी दिसतात आणि अचानक मरतात, तेव्हा तो उपसर्ग समजावा.

होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा । शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः ॥ १,२०१.

होम, ब्राह्मणांना जेवण घालणे, बळी देणे अशा उपायांनी, हरितकी वगैरे औषधांच्या प्रमाणाने उपसर्ग शांत होतो.

हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता । आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि । उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा ॥ १,२०१.

हरितकी गायीच्या मूत्रात, तेल आणि मीठ घालून द्यावी. सुरुवातीला पाच, मग पुन्हा पाच, हळूहळू वाढवत शंभरपर्यंत द्यावी. उत्तम प्रमाण शंभर, किंवा ऐंशी, किंवा साठ आहे.

गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः । गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः ॥ १,२०१.

आता मी गजायुर्वेद सांगतो. हत्तींसाठी उपयुक्त उपाय सांगितले आहेत. हत्तींसाठी प्रमाण चारपट असावे, आणि या उपायांनी हत्तीचे रोग बरे होतात.

गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च । पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत् ॥ १,२०१.

हत्तींच्या उपसर्गरोग शांत करण्यासाठी, देव आणि ब्राह्मणांची रत्नांनी पूजा करून, एक तपकिरी गाय द्यावी.

दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः । मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा ॥ १,२०१.

उपवास करून, हत्तीच्या दोन दातांमध्ये माळ बांधावी. मंत्रांनी वैद्यांनी मंत्र उच्चारून हवे ते पदार्थ द्यावेत.

सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम् । बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः ॥ १,२०१.

सूर्य, शिव, दुर्गा, श्री, विष्णू यांच्या स्तोत्रांनी हत्तीचे रक्षण होते. भूतांना बळी द्यावा आणि चार कलशांनी हत्तीला स्नान घालावे.

भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम् । भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा ॥ १,२०१.

मंत्र घालून जेवण द्यावे, भस्म शिंपडावे. भूतांचा त्रास टाळण्यासाठी हे शुभ आणि पवित्र आहे, आणि हत्तीचे नेहमी रक्षण करावे.

त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् । शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः ॥ १,२०१.

त्रिफळा, पञ्चकोल, दशमूळ, विडंग, शतावरी, गुडूची, निंब, वासा आणि किंशुक हे वापरावेत.

गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः । आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः ॥ १,२०१.

हत्तीचे रोग घालवण्यासाठी कोरडे आणि तुरट औषध उपयुक्त आहे. दोन्ही आयुर्वेदांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे, हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०२ हरिरुवाच । एकं पुनर्नवामूलमपामार्गस्य वा शिव । सरसं योनिनिः क्षिप्तं वराङ्गस्य व्यथां हरेत् । प्रसूतिवेदनाञ्चैव तरुणीनां व्यथां हरेत् ॥ १,२०२.

हरि म्हणाला: एक पुनर्नवा किंवा अपामार्गाचे मूळ, ताजे घेऊन योनीमध्ये ठेवले, तर सुंदर अंग असलेल्या स्त्रीचे दुखणे कमी होते आणि तरुण स्त्रियांच्या प्रसूतीचे वेदनाही कमी होते.

भूमि कूष्माण्डमूलं वै शालिचूर्णमथापि वा । सप्ताहं दुग्धपीतं स्यात्स्त्रीणां बहुपयस्करम् ॥ १,२०२.

जर सात दिवस भूमी, कोहळ्याच्या मुळाचा किंवा तांदळाच्या पिठाचा वापर दूधाबरोबर केला, तर स्त्रियांचे दूध वाढते.

रुद्रेन्द्रवारुणीमुलं लेपात्स्त्रीस्तनवेदना । नश्येत घृतपक्वा च कार्यावश्यन्तु पोलिका ॥ १,२०२.

रुद्र, इंद्र आणि वारुणी या मुळांचा लेप स्त्रियांच्या स्तनातील वेदना कमी करतो; हा लेप तुपात बनवावा.

भक्षिता सा महेशान योनिशूलं विनाशयेत् । प्रलेपिता कारवेल्लमूलेनैव विनिर्गता ॥ १,२०२.

हे खाल्ल्यास गर्भाशयातील वेदना नाहीशी होते; आणि कारवेल्याच्या मुळाचा लेप लावल्यास अडकलेले बाहेर पडते.

योनिः प्रवेशमायाति नात्र कार्या विचारणा । नीलीपटोलमूलानि साज्यानि तिलवारिणा ॥ १,२०२.

गर्भाशयातून स्त्राव सुरू झाल्यावर अधिक विचार करण्याची गरज नाही; निळी आणि पटोल या मुळांना तूप आणि तीळाच्या तेलात मिसळावे.

पिष्टान्येषां प्रलेपो वै ज्वालागर्दभरागनत् । पाठामूलं रुद्र पीतं पिष्टं तण्डुलवारिणा ॥ १,२०२.

या सर्वांचा लेप लावल्याने जळजळ आणि वेदना कमी होते; पाथा मुळाचे तांदळाच्या पाण्यात वाटून प्यायल्यास फायदा होतो.

पापरोगहरं स्याच्च कुष्ठपानं तथैव च । वास्योदकञ्च समधु पीतमन्तर्गतस्य वै ॥ १,२०२.

हे पापरोग दूर करते, आणि कुष्ठरोगावरही उपयोगी ठरते; मध मिसळलेले पाणी प्यायल्याने आतल्या आजारांवर फायदा होतो.

पापरोगस्य सन्तापनिवृक्तिं कुरुते शिव । घृततुल्या रुद्र लाक्षा पीता क्षीरेण वै सह ॥ १,२०२.

हे पापरोगाच्या तापावर आराम देते; लाक्षा आणि तुप समान प्रमाणात घेऊन दूधाबरोबर प्यायल्यास उपयोग होतो.

प्रदरं हरते रोगं नात्र कार्या विचारणा । द्विजयष्टी त्रिकटुकं चूर्णं पीतं हरेच्छिव ॥ १,२०२.

हे प्रदर नावाचा रोग दूर करते; यात शंका नाही. द्विजयष्टी आणि त्रिकटू यांचे चूर्ण प्यायल्यास तो रोग नाहीसा होतो.

तिलक्वाथेन संयुक्तं रक्तगुल्मं स्त्रिया हर । कुसुमस्य निबद्धञ्च तरुणीनां महेश्वर ॥ १,२०२.

तीळाच्या काढ्यात मिसळून हे स्त्रियांच्या रक्तगुल्मावर उपयोगी ठरते; फुलाची बनवलेली औषधी तरुण स्त्रियांसाठी दिली जाते.

रक्तोत्पलस्य वै कन्दंशर्करातिलसंयुतम् । पीतं सशर्करं स्त्रीणां धारयेद्गर्भपातनम् ॥ १,२०२.

रक्तकमळाच्या मुळात साखर आणि तीळ मिसळून, स्त्रियांनी साखरेसोबत प्यायल्यास गर्भपात होतो.

रक्तस्त्रावस्य नाशः स्याच्छीतोदकनिषेवणात् । पीतन्तु काञ्जिक रुद्र क्वथितं शरपुङ्खया ॥ १,२०२.

थंड पाणी घेतल्याने रक्तस्त्राव थांबतो; आणि शरपुंखा घालून उकळवलेले कांजी प्यायल्यास फायदा होतो.

हिङ्गुस्त्रैन्धवसंयुक्तं शीघ्रं स्त्रीणां प्रसूतिकृत् । मातुलुङ्गस्य वै मूलं कटिबद्धं प्रसूतिकृत् ॥ १,२०२.

हिंग आणि सेंधव मिसळल्याने स्त्रियांना लवकर प्रसूती होते; मातुलुंगाच्या मुळाला कमरेला बांधल्यासही प्रसूती होते.

अपामार्गस्य वै मूले गर्भवत्यास्तु नामतः । उत्पाट्यमाने सकले पुत्त्रः स्यादान्यथा सुता ॥ १,२०२.

अपामार्गाचे मूळ गर्भवती स्त्रीसाठी नाव घेऊन ठेवले, आणि ते पूर्णपणे उपटले, तर मुलगा होतो; अन्यथा मुलगी होते.

अपामार्गस्य वै मूले नारीणां शिरसि स्थिते । गर्भशूलं विनश्येत नात्र कार्या विचारणा ॥ १,२०२.

अपामार्गाचे मूळ स्त्रीच्या डोक्यावर ठेवले, तर गर्भातील वेदना नाहीशी होते; यात शंका नाही.

कर्पूरमदनफलमधुकैः पूरितः शिव । योनिः सुभा स्याद्वृद्धाया युवत्याः किं पुनर्हर ॥ १,२०२.

कर्पूर, मदनफळ आणि यष्टिमधू यांनी गर्भाशय भरल्यास वृद्ध स्त्रीचे गर्भाशय सुंदर होते; तर तरुण स्त्रीचे तर किती अधिक!

यस्य बालस्य तिलकः कृतो गौरोचनाख्यया । शर्कराकुष्ठपानञ्च दत्तं स स्याच्च निर्भयः । विषभूतग्रहादिभ्यो व्याधिभ्यो बालकः शिव ॥ १,२०२.

ज्या बालकाच्या कपाळावर गौरचंदन लावले जाते आणि त्याला साखर व कुष्ट दिले जाते, तो बालक विष, भूत, ग्रह आणि रोगांपासून निर्भय राहतो.