गरुडपुराणम्

तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः । कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः ॥ १,२०१.

वायूच्या विकारात साखर, तूप आणि दूध मिसळून तेल द्यावे; कफात तिखट तेल आणि मसाले द्यावेत; पित्तात त्रिफळाच्या पाण्याचा वापर करावा.

शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः । पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णोऽश्वो न जुगुप्सितः ॥ १,२०१.

जो घोडा तांदूळ, शष्टिक आणि दूध खातो, तो निकृष्ट मानला जातो आणि त्याचा त्याग करावा; पिकलेल्या जांभूळासारखा आणि सोन्यासारखा रंग असलेला घोडा त्याज्य नाही.

अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम् । भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः ॥ १,२०१.

अर्ध्या प्रहराला ज्या घोड्याला जू लावले आहे, त्याला गुग्गुळ द्यावे; लगेच दूध आणि पायस खाऊ घालावे, त्यामुळे घोडा मजबूत राहतो.

विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् । कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः ॥ १,२०१.

विकारात वायू असल्यास दूध आणि तांदळाचा भात द्यावा; पित्तात मांसाचा रस, मध, मुद्ग आणि तूप द्यावे.

कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये । बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः ॥ १,२०१.

कफाच्या विकारात मुद्ग, कुलिथ किंवा तिखट-कडू पदार्थ द्यावेत; बहिरेपणा किंवा आजारात, तिन्ही दोषांमुळे झालेल्या विकारात गुग्गुळ द्यावा.

घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमेऽह्नि पलं ददेत् । विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम् ॥ १,२०१.

सर्व आजारांवर, पहिल्या दिवशी एक पळा दुर्वा द्यावी. दुसऱ्या दिवशी एक कर्ष वाढवावा आणि तिसऱ्या दिवशी पाच पळे द्यावेत.

पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम् । मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु ॥ १,२०१.

पिण्याच्या आणि खाण्याच्या वेळी, जास्तीत जास्त प्रमाण ऐंशी पळे आहे; मध्यमांसाठी साठ पळे, आणि कमी असणाऱ्यांसाठी चाळीस पळे द्यावेत.

व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् । मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम् ॥ १,२०१.

जखमा, कुष्ठरोग आणि लंगडेपणावर, त्रिफळा काढा मिसळून द्यावा. मंद पचन किंवा सूज असणाऱ्यांना, गायीच्या मूत्रात मिसळून द्यावे.

वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम् । देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम् ॥ १,२०१.

वात, पित्त, जखम किंवा आजार यांसाठी, गायीचे दूध तुपात मिसळून द्यावे. खूप सुकलेल्या लोकांना, पोषणासाठी मांस घालून जेवण द्यावे.

सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम् । प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम् ॥ १,२०१.

गुडूची चांगली कुटून, पाच पळे सकाळी तुपात मिसळून, शरद आणि उन्हाळ्यात घोड्यांना द्यावीत.

रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम् । तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा ॥ १,२०१.

हे औषध आजार घालवते, शरीराला बळ आणि तेज वाढवते; हे घोड्यांना दूध घालून किंवा तसेच द्यावे.

गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः । चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि ॥ १,२०१.

गुडूची प्रमाणाप्रमाणे, शतावरी आणि अश्वगंधा यांसाठी मध्यमांसाठी चार किंवा तीन पळे, आणि कमी असणाऱ्यांसाठी त्याप्रमाणे पळे द्यावेत.

अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् । म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत् ॥ १,२०१.

जेव्हा काही कारण नसताना सर्व जनावरे सारखी दिसतात आणि अचानक मरतात, तेव्हा तो उपसर्ग समजावा.

होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा । शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः ॥ १,२०१.

होम, ब्राह्मणांना जेवण घालणे, बळी देणे अशा उपायांनी, हरितकी वगैरे औषधांच्या प्रमाणाने उपसर्ग शांत होतो.

हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता । आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि । उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा ॥ १,२०१.

हरितकी गायीच्या मूत्रात, तेल आणि मीठ घालून द्यावी. सुरुवातीला पाच, मग पुन्हा पाच, हळूहळू वाढवत शंभरपर्यंत द्यावी. उत्तम प्रमाण शंभर, किंवा ऐंशी, किंवा साठ आहे.

गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः । गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः ॥ १,२०१.

आता मी गजायुर्वेद सांगतो. हत्तींसाठी उपयुक्त उपाय सांगितले आहेत. हत्तींसाठी प्रमाण चारपट असावे, आणि या उपायांनी हत्तीचे रोग बरे होतात.

गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च । पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत् ॥ १,२०१.

हत्तींच्या उपसर्गरोग शांत करण्यासाठी, देव आणि ब्राह्मणांची रत्नांनी पूजा करून, एक तपकिरी गाय द्यावी.

दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः । मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा ॥ १,२०१.

उपवास करून, हत्तीच्या दोन दातांमध्ये माळ बांधावी. मंत्रांनी वैद्यांनी मंत्र उच्चारून हवे ते पदार्थ द्यावेत.

सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम् । बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः ॥ १,२०१.

सूर्य, शिव, दुर्गा, श्री, विष्णू यांच्या स्तोत्रांनी हत्तीचे रक्षण होते. भूतांना बळी द्यावा आणि चार कलशांनी हत्तीला स्नान घालावे.

भोजनं मन्त्रितं दद्याद्भस्मनोद्धूनयेद्गजमम् । भूतरक्षा शुभा मेध्या वारणं रक्षयेत्सदा ॥ १,२०१.

मंत्र घालून जेवण द्यावे, भस्म शिंपडावे. भूतांचा त्रास टाळण्यासाठी हे शुभ आणि पवित्र आहे, आणि हत्तीचे नेहमी रक्षण करावे.

त्रिफलापञ्चकोले च दशमूलं विडङ्गकम् । शतावरीगुडूची च निम्बवासककिंशुकाः ॥ १,२०१.

त्रिफळा, पञ्चकोल, दशमूळ, विडंग, शतावरी, गुडूची, निंब, वासा आणि किंशुक हे वापरावेत.

गजरोगविनाशाय हितो रूक्षः कषायकः । आयुर्वेदद्वयोक्तानामुक्तं संक्षेपसारतः ॥ १,२०१.

हत्तीचे रोग घालवण्यासाठी कोरडे आणि तुरट औषध उपयुक्त आहे. दोन्ही आयुर्वेदांमध्ये सांगितल्याप्रमाणे, हे संक्षिप्तपणे सांगितले आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०२ हरिरुवाच । एकं पुनर्नवामूलमपामार्गस्य वा शिव । सरसं योनिनिः क्षिप्तं वराङ्गस्य व्यथां हरेत् । प्रसूतिवेदनाञ्चैव तरुणीनां व्यथां हरेत् ॥ १,२०२.

हरि म्हणाला: एक पुनर्नवा किंवा अपामार्गाचे मूळ, ताजे घेऊन योनीमध्ये ठेवले, तर सुंदर अंग असलेल्या स्त्रीचे दुखणे कमी होते आणि तरुण स्त्रियांच्या प्रसूतीचे वेदनाही कमी होते.

भूमि कूष्माण्डमूलं वै शालिचूर्णमथापि वा । सप्ताहं दुग्धपीतं स्यात्स्त्रीणां बहुपयस्करम् ॥ १,२०२.

जर सात दिवस भूमी, कोहळ्याच्या मुळाचा किंवा तांदळाच्या पिठाचा वापर दूधाबरोबर केला, तर स्त्रियांचे दूध वाढते.

रुद्रेन्द्रवारुणीमुलं लेपात्स्त्रीस्तनवेदना । नश्येत घृतपक्वा च कार्यावश्यन्तु पोलिका ॥ १,२०२.

रुद्र, इंद्र आणि वारुणी या मुळांचा लेप स्त्रियांच्या स्तनातील वेदना कमी करतो; हा लेप तुपात बनवावा.

भक्षिता सा महेशान योनिशूलं विनाशयेत् । प्रलेपिता कारवेल्लमूलेनैव विनिर्गता ॥ १,२०२.

हे खाल्ल्यास गर्भाशयातील वेदना नाहीशी होते; आणि कारवेल्याच्या मुळाचा लेप लावल्यास अडकलेले बाहेर पडते.

योनिः प्रवेशमायाति नात्र कार्या विचारणा । नीलीपटोलमूलानि साज्यानि तिलवारिणा ॥ १,२०२.

गर्भाशयातून स्त्राव सुरू झाल्यावर अधिक विचार करण्याची गरज नाही; निळी आणि पटोल या मुळांना तूप आणि तीळाच्या तेलात मिसळावे.

पिष्टान्येषां प्रलेपो वै ज्वालागर्दभरागनत् । पाठामूलं रुद्र पीतं पिष्टं तण्डुलवारिणा ॥ १,२०२.

या सर्वांचा लेप लावल्याने जळजळ आणि वेदना कमी होते; पाथा मुळाचे तांदळाच्या पाण्यात वाटून प्यायल्यास फायदा होतो.

पापरोगहरं स्याच्च कुष्ठपानं तथैव च । वास्योदकञ्च समधु पीतमन्तर्गतस्य वै ॥ १,२०२.

हे पापरोग दूर करते, आणि कुष्ठरोगावरही उपयोगी ठरते; मध मिसळलेले पाणी प्यायल्याने आतल्या आजारांवर फायदा होतो.