गरुडपुराणम्

चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम्? । कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम् ॥ १,२०१.

वाऱ्यामुळे झालेल्या जखमा बऱ्या होण्यासाठी जास्त वेळ लागतो, कफामुळे झालेल्या लवकर बऱ्या होतात; पित्तामुळे झालेल्या जखमांना घशात जळजळ आणि रक्तामुळे मंद वेदना होतात.

आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् । एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम् ॥ १,२०१.

शस्त्र किंवा अशा बाह्य कारणांनी झालेल्या वाईट जखमा स्वच्छ करण्यासाठी एरण्डाचे मूळ, चित्रक आणि इतर उपयुक्त औषधे दिवसातून दोनदा लावावीत.

रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम् । तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा । निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम् ॥ १,२०१.

लसूण आणि सैंधव किंवा त्यात आंबवलेले ताक, तिळाच्या पिठाचा गोळा दही आणि सैंधव मिसळून, तसेच नीमाच्या पानांचा गोळा — हे सर्व जखमा स्वच्छ करून भरून येण्यासाठी वापरावेत.

पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च । पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥ १,२०१.

पटोळ, नीमाची पाने, वच, चित्रक, पिंपळी आणि आले — ही सर्व एकत्र करून पूड करावी.

एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम् । निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा ॥ १,२०१.

हे प्यायल्याने कृमी, कफ आणि मंद वायू नष्ट होतात; नीमाची पाने, पटोळ, त्रिफळा आणि खदिर यांचाही वापर करावा.

क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः । त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये ॥ १,२०१.

ही सर्व औषधे उकळून, ज्याच्या अंगातून रक्त वाहत आहे अशा घोड्याला, तीन दिवस द्यावीत; त्यामुळे घोड्याच्या कुष्ठरोगावर आराम मिळतो.

सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् । लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये ॥ १,२०१.

जखमा आणि कुष्ठरोगासाठी मोहरीचे तेल उपयोगी आहे; लसूण वगैरे औषधींचा काढा प्यायला दिल्यास आराम मिळतो.

मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा । सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः ॥ १,२०१.

नाकावाटे उपचारासाठी, मातुलुंगाचा रस किंवा मांसीच्या रसासोबत इतर वाऱ्यांसह त्वरित द्यावा.

पलद्वयं प्रथमेऽह्नि एकैकपलवृद्धितः । यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे ॥ १,२०१.

पहिल्या दिवशी दोन पल द्यावे, त्यानंतर रोज एक पल वाढवत जावे, शेवटच्या दिवशी अठरा पल पूर्ण होतील.

अधमेऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश । शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत् ॥ १,२०१.

सर्वात कमी प्रमाणात आठ पल, मध्यम प्रमाणात चौदा पल द्यावे; हे औषध शरद किंवा उन्हाळ्यात देऊ नये.

तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः । कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः ॥ १,२०१.

वायूच्या विकारात साखर, तूप आणि दूध मिसळून तेल द्यावे; कफात तिखट तेल आणि मसाले द्यावेत; पित्तात त्रिफळाच्या पाण्याचा वापर करावा.

शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः । पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णोऽश्वो न जुगुप्सितः ॥ १,२०१.

जो घोडा तांदूळ, शष्टिक आणि दूध खातो, तो निकृष्ट मानला जातो आणि त्याचा त्याग करावा; पिकलेल्या जांभूळासारखा आणि सोन्यासारखा रंग असलेला घोडा त्याज्य नाही.

अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम् । भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः ॥ १,२०१.

अर्ध्या प्रहराला ज्या घोड्याला जू लावले आहे, त्याला गुग्गुळ द्यावे; लगेच दूध आणि पायस खाऊ घालावे, त्यामुळे घोडा मजबूत राहतो.

विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् । कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः ॥ १,२०१.

विकारात वायू असल्यास दूध आणि तांदळाचा भात द्यावा; पित्तात मांसाचा रस, मध, मुद्ग आणि तूप द्यावे.

कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये । बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः ॥ १,२०१.

कफाच्या विकारात मुद्ग, कुलिथ किंवा तिखट-कडू पदार्थ द्यावेत; बहिरेपणा किंवा आजारात, तिन्ही दोषांमुळे झालेल्या विकारात गुग्गुळ द्यावा.

घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमेऽह्नि पलं ददेत् । विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम् ॥ १,२०१.

सर्व आजारांवर, पहिल्या दिवशी एक पळा दुर्वा द्यावी. दुसऱ्या दिवशी एक कर्ष वाढवावा आणि तिसऱ्या दिवशी पाच पळे द्यावेत.

पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम् । मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु ॥ १,२०१.

पिण्याच्या आणि खाण्याच्या वेळी, जास्तीत जास्त प्रमाण ऐंशी पळे आहे; मध्यमांसाठी साठ पळे, आणि कमी असणाऱ्यांसाठी चाळीस पळे द्यावेत.

व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् । मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम् ॥ १,२०१.

जखमा, कुष्ठरोग आणि लंगडेपणावर, त्रिफळा काढा मिसळून द्यावा. मंद पचन किंवा सूज असणाऱ्यांना, गायीच्या मूत्रात मिसळून द्यावे.

वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम् । देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम् ॥ १,२०१.

वात, पित्त, जखम किंवा आजार यांसाठी, गायीचे दूध तुपात मिसळून द्यावे. खूप सुकलेल्या लोकांना, पोषणासाठी मांस घालून जेवण द्यावे.

सुपिष्टायाः प्रदातव्यं गुडूच्याः पलपञ्चकम् । प्रभाते घृतसंयुक्तं शरद्गीष्मे च वाजिनाम् ॥ १,२०१.

गुडूची चांगली कुटून, पाच पळे सकाळी तुपात मिसळून, शरद आणि उन्हाळ्यात घोड्यांना द्यावीत.

रोगघ्नं पुष्टिदं चापि बलतेजोविवर्धनम् । तदेवाश्वायदातव्यं क्षीरयुक्तमथापि वा ॥ १,२०१.

हे औषध आजार घालवते, शरीराला बळ आणि तेज वाढवते; हे घोड्यांना दूध घालून किंवा तसेच द्यावे.

गुडूचीकल्पयोगेन शतावर्यश्वगन्धयोः । चत्वारि त्रीणि मध्यस्य जघन्यस्य पलानि हि ॥ १,२०१.

गुडूची प्रमाणाप्रमाणे, शतावरी आणि अश्वगंधा यांसाठी मध्यमांसाठी चार किंवा तीन पळे, आणि कमी असणाऱ्यांसाठी त्याप्रमाणे पळे द्यावेत.

अकस्माद्यत्र वाहानामेकरूपं यदा भवेत् । म्रियते च यदा क्षिप्रमुपसर्गं तमादिशेत् ॥ १,२०१.

जेव्हा काही कारण नसताना सर्व जनावरे सारखी दिसतात आणि अचानक मरतात, तेव्हा तो उपसर्ग समजावा.

होमाद्यै रक्षया विप्रभोजनैर्बलिकर्मणा । शान्त्योपसर्गशान्तिः स्याद्धरीतक्यादिकल्पतः ॥ १,२०१.

होम, ब्राह्मणांना जेवण घालणे, बळी देणे अशा उपायांनी, हरितकी वगैरे औषधांच्या प्रमाणाने उपसर्ग शांत होतो.

हरीतकी गवां मूत्रैस्तैलेन लवणान्विता । आदौ पञ्च ततः पञ्च वृद्ध्या पूर्णशतावधि । उत्तमा च शतं मात्रास्त्वशीतिः षष्टिरेव वा ॥ १,२०१.

हरितकी गायीच्या मूत्रात, तेल आणि मीठ घालून द्यावी. सुरुवातीला पाच, मग पुन्हा पाच, हळूहळू वाढवत शंभरपर्यंत द्यावी. उत्तम प्रमाण शंभर, किंवा ऐंशी, किंवा साठ आहे.

गजायुर्वेदमाख्यास्ये उक्ताः कल्पा गजे हिताः । गजे चतुर्गुणा मात्रास्ताभिर्गजरुगर्दनः ॥ १,२०१.

आता मी गजायुर्वेद सांगतो. हत्तींसाठी उपयुक्त उपाय सांगितले आहेत. हत्तींसाठी प्रमाण चारपट असावे, आणि या उपायांनी हत्तीचे रोग बरे होतात.

गजो पसर्गव्याधीनां शमनं शान्तिकर्म च । पूजयित्वा सुरान्विप्रान्रत्नैर्गां कपिलां ददेत् ॥ १,२०१.

हत्तींच्या उपसर्गरोग शांत करण्यासाठी, देव आणि ब्राह्मणांची रत्नांनी पूजा करून, एक तपकिरी गाय द्यावी.

दन्तिदन्तद्वये मालां निबन्धीयादुपोषितः । मन्त्रेण मन्त्रितान्वैद्यैर्वचासिद्धार्थकांस्तथा ॥ १,२०१.

उपवास करून, हत्तीच्या दोन दातांमध्ये माळ बांधावी. मंत्रांनी वैद्यांनी मंत्र उच्चारून हवे ते पदार्थ द्यावेत.

सूर्यादिशिवदुर्गाश्रीविष्ण्वर्चा रक्षयेद्गजम् । बलिं दद्याच्च भूतेभ्यः स्नापयेच्च चतुर्घटैः ॥ १,२०१.

सूर्य, शिव, दुर्गा, श्री, विष्णू यांच्या स्तोत्रांनी हत्तीचे रक्षण होते. भूतांना बळी द्यावा आणि चार कलशांनी हत्तीला स्नान घालावे.