गरुडपुराणम्

दक्षिणे च पुटे वायुर्हितो भोजनमैथुने । खड्गहस्तो जयेद्युद्धे रिपून्कामसमन्वितः ॥ १,२००.

उजव्या नाकपुडीत वारा असेल तर जेवण आणि मैथुनासाठी ते योग्य असते; तलवार घेऊन युद्धात उतरला तर शत्रू आणि इच्छा दोन्ही जिंकतो.

वामेव गमनं श्रेष्ठं सर्वकार्येषु भूषितम् । वायुर्वहति तत्रस्थः प्रश्रो भूतस्य शोभनः ॥ १,२००.

डावीकडे जाणे सर्व कामांसाठी उत्तम असते; तिथे वारा वाहिला तर त्याचा परिणाम शुभ आणि सुंदर होतो.

माहेन्द्रे वारुणे वाते कोऽपि दोषो न जायते । अनावृष्टिर्दक्षवाहे वृष्टिः स्याद्वामवाहके ॥ १,२००.

महेंद्र, वरुण आणि वायू यांच्या स्थानावर कोणताही दोष येत नाही; उजवीकडे वारा गेला तर दुष्काळ पडतो, डावीकडे गेला तर पाऊस पडतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २०१ धन्वन्तरिरुवाच । हयायुर्वेदमाख्यास्ये हयं सर्वार्थलक्षणम् । काकतुण्डः कृष्णजिह्वो वृक्षास्यश्चोष्णतालुकः ॥ १,२०१.

धन्वंतरी म्हणाले: मी तुला घोड्यांचा आयुर्वेद आणि सर्व कामांसाठी योग्य घोड्यांची लक्षणे सांगतो: ज्याचा चोच कावळ्यासारखा, जीभ काळी, तोंड झाडासारखे आणि तालू गरम असते.

करालो हीनदन्तश्च शृङ्गी विरलदन्तकः । एकाण्डश्चैव जाताण्डः कञ्चुकी द्विखुरी स्तनी ॥ १,२०१.

ज्याचा चेहरा भयंकर, दात कमी, शिंग असलेला, विरळ दात असलेला, एकच अंडकोष असलेला, जन्मतः अंडकोष असलेला, कवच असलेला, दोन खुर असलेला आणि स्तन असलेला घोडा.

मार्जारपादो व्याघ्राभः कुष्ठविद्रधिसन्निभः । यमजो वामनश्चैव मार्जारः कपिलोचनः ॥ १,२०१.

ज्याचे पाय मांजरासारखे, शरीर वाघासारखे, कुष्ठ किंवा फोडांसारखा, यमाचा पुत्र, बुटका, मांजरासारखा आणि तपकिरी डोळ्यांचा घोडा.

एतद्दोषी हयस्त्याज्य उत्तमोऽश्वस्तुरुष्कजः । मध्यमः पञ्चहस्तश्च कनीयांश्च त्रिहस्तकः ॥ १,२०१.

अशा दोषांचा घोडा टाळावा; उत्तम घोडा तुरुष्क जातीचा असतो, मध्यम घोडा पाच हाताचा आणि सगळ्यात लहान घोडा तीन हाताचा असतो.

असंहता ये च वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च । शबलाभाः प्रभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः ॥ १,२०१.

जे घोडे नीट बांधणीचे नाहीत, ज्यांचे कान लहान आहेत, किंवा ज्यांचा रंग डागाळलेला आहे, असे घोडे कमकुवत नसतात, उलट ते दीर्घायुषी असतात.

रेवन्तपूजनाद्धोमाद्रक्ष्याश्च द्विजभाजेनात् । सरलं निम्बपत्राणि गुग्गुलं सर्षपान्घृतम्? ॥ १,२०१.

वाईट प्रभावांपासून संरक्षणासाठी पूजा आणि होम करताना नीमाची पाने, गुग्गुळ, मोहरीचे तेल आणि तूप यांचा वापर करावा.

तिलञ्चैव वचां हिगुं बध्नीयाद्वाजिनो गले । आगन्तुजं दोषजन्तु व्रणं द्विविधमीरितम् ॥ १,२०१.

तिळ, वच आणि हिंग हे घोड्याच्या गळ्यात बांधावे; जखमा दोन प्रकारच्या असतात — बाहेरून होणाऱ्या आणि शरीरातील दोषांमुळे होणाऱ्या.

चिरपाकं वातजन्तु श्लेष्मजं क्षिप्रपाककम्? । कण्ठदाहात्मकं पित्ताच्छोणितान्मन्दवेदनम् ॥ १,२०१.

वाऱ्यामुळे झालेल्या जखमा बऱ्या होण्यासाठी जास्त वेळ लागतो, कफामुळे झालेल्या लवकर बऱ्या होतात; पित्तामुळे झालेल्या जखमांना घशात जळजळ आणि रक्तामुळे मंद वेदना होतात.

आगन्तुजन्तु शस्त्राद्यैर्दुष्टव्रणविशोधनम् । एरण्डमूलं द्विनिशं चित्रकं विश्वभेषजम् ॥ १,२०१.

शस्त्र किंवा अशा बाह्य कारणांनी झालेल्या वाईट जखमा स्वच्छ करण्यासाठी एरण्डाचे मूळ, चित्रक आणि इतर उपयुक्त औषधे दिवसातून दोनदा लावावीत.

रसोनं सैन्धवं वापि तक्रकाञ्जिकपोषितम् । तिलसक्तुकपिण्डिका दधियुक्ता ससैन्धवा । निम्बपत्रयुतं पिण्डं व्रणशोधनरोपणम् ॥ १,२०१.

लसूण आणि सैंधव किंवा त्यात आंबवलेले ताक, तिळाच्या पिठाचा गोळा दही आणि सैंधव मिसळून, तसेच नीमाच्या पानांचा गोळा — हे सर्व जखमा स्वच्छ करून भरून येण्यासाठी वापरावेत.

पटोलं निम्बपत्रञ्च वचा चित्रकमेव च । पिप्पलीशृङ्गवेरञ्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥ १,२०१.

पटोळ, नीमाची पाने, वच, चित्रक, पिंपळी आणि आले — ही सर्व एकत्र करून पूड करावी.

एतत्पानात्क्रिमिश्लेष्ममन्दानिलविनाशनम् । निम्बपत्रं पटो लञ्च त्रिफला खदिरं तथा ॥ १,२०१.

हे प्यायल्याने कृमी, कफ आणि मंद वायू नष्ट होतात; नीमाची पाने, पटोळ, त्रिफळा आणि खदिर यांचाही वापर करावा.

क्वाथयित्वा ततो वाहं सृतरक्तं विचक्षणः । त्र्यहमेव प्रिदातव्यं हयकुष्ठोपशान्तये ॥ १,२०१.

ही सर्व औषधे उकळून, ज्याच्या अंगातून रक्त वाहत आहे अशा घोड्याला, तीन दिवस द्यावीत; त्यामुळे घोड्याच्या कुष्ठरोगावर आराम मिळतो.

सव्रणेषु च कुष्ठेषु तैलं सर्षपजं हितम् । लशुनादिकषायश्च पानभुक्त्युपशान्तये ॥ १,२०१.

जखमा आणि कुष्ठरोगासाठी मोहरीचे तेल उपयोगी आहे; लसूण वगैरे औषधींचा काढा प्यायला दिल्यास आराम मिळतो.

मातुलुङ्गरसोपेतं मांसीनां रसकेन वा । सद्यो दद्यात्तत्र नस्यमन्यैर्वातैः सुसंयुतैः ॥ १,२०१.

नाकावाटे उपचारासाठी, मातुलुंगाचा रस किंवा मांसीच्या रसासोबत इतर वाऱ्यांसह त्वरित द्यावा.

पलद्वयं प्रथमेऽह्नि एकैकपलवृद्धितः । यावद्दिनानि पूर्णानि पलान्यष्टादशोत्तमे ॥ १,२०१.

पहिल्या दिवशी दोन पल द्यावे, त्यानंतर रोज एक पल वाढवत जावे, शेवटच्या दिवशी अठरा पल पूर्ण होतील.

अधमेऽष्टपलानि स्युर्मध्यमे स्युश्चतुर्दश । शरन्निदाघयोर्नैवदेयं नैव तु दापयेत् ॥ १,२०१.

सर्वात कमी प्रमाणात आठ पल, मध्यम प्रमाणात चौदा पल द्यावे; हे औषध शरद किंवा उन्हाळ्यात देऊ नये.

तैलेन वातिके रोगे शर्कराज्यपयोन्वितैः । कटुतैलैः कफे व्योषैः पित्ते चत्रिफलाम्बुभिः ॥ १,२०१.

वायूच्या विकारात साखर, तूप आणि दूध मिसळून तेल द्यावे; कफात तिखट तेल आणि मसाले द्यावेत; पित्तात त्रिफळाच्या पाण्याचा वापर करावा.

शालिषष्टिकदुग्धाशी हयो हिन जुगुप्सितः । पक्वजम्बूनिभो हेमवर्णोऽश्वो न जुगुप्सितः ॥ १,२०१.

जो घोडा तांदूळ, शष्टिक आणि दूध खातो, तो निकृष्ट मानला जातो आणि त्याचा त्याग करावा; पिकलेल्या जांभूळासारखा आणि सोन्यासारखा रंग असलेला घोडा त्याज्य नाही.

अर्धप्रहरणे धुर्ये गुग्गुलुं प्राशयेद्धयम् । भोजयेत्पायसं दुग्धं सत्वरं सुस्थिरो हयः ॥ १,२०१.

अर्ध्या प्रहराला ज्या घोड्याला जू लावले आहे, त्याला गुग्गुळ द्यावे; लगेच दूध आणि पायस खाऊ घालावे, त्यामुळे घोडा मजबूत राहतो.

विकारे भोजने दुग्धं शाल्यन्नं वातले ददेत् । कर्षमांसरसैः पित्ते मधुमुद्गरसाज्यकैः ॥ १,२०१.

विकारात वायू असल्यास दूध आणि तांदळाचा भात द्यावा; पित्तात मांसाचा रस, मध, मुद्ग आणि तूप द्यावे.

कफे मुद्गान्कुलत्थान्वा कटुतिक्तान्कफे हये । बाधिर्ये व्याधिते ग्रासे त्रिदोषादौ तु गुग्गुलुः ॥ १,२०१.

कफाच्या विकारात मुद्ग, कुलिथ किंवा तिखट-कडू पदार्थ द्यावेत; बहिरेपणा किंवा आजारात, तिन्ही दोषांमुळे झालेल्या विकारात गुग्गुळ द्यावा.

घासैर्दूर्वा सर्वरोगे प्रथमेऽह्नि पलं ददेत् । विवर्धयेत्ततः कर्षमेकाह्नि पलपञ्चकम् ॥ १,२०१.

सर्व आजारांवर, पहिल्या दिवशी एक पळा दुर्वा द्यावी. दुसऱ्या दिवशी एक कर्ष वाढवावा आणि तिसऱ्या दिवशी पाच पळे द्यावेत.

पाने च भोजने चैव अशीतिपलकं परम् । मध्ये षष्टिश्चाधमेषु चत्वारिंशच्च भोगिषु ॥ १,२०१.

पिण्याच्या आणि खाण्याच्या वेळी, जास्तीत जास्त प्रमाण ऐंशी पळे आहे; मध्यमांसाठी साठ पळे, आणि कमी असणाऱ्यांसाठी चाळीस पळे द्यावेत.

व्रणे कुष्ठेषु खञ्जेषु त्रिफलाक्वाथसंयुतम् । मन्दाग्नौ शोथरोगे च गवां मूत्रेण योजितम् ॥ १,२०१.

जखमा, कुष्ठरोग आणि लंगडेपणावर, त्रिफळा काढा मिसळून द्यावा. मंद पचन किंवा सूज असणाऱ्यांना, गायीच्या मूत्रात मिसळून द्यावे.

वातपित्ते व्रणे व्याधौ गोक्षीरं घृतसंयुतम् । देयं कृशानां पुष्ट्यर्थं मांसैर्युक्तं च भोजनम् ॥ १,२०१.

वात, पित्त, जखम किंवा आजार यांसाठी, गायीचे दूध तुपात मिसळून द्यावे. खूप सुकलेल्या लोकांना, पोषणासाठी मांस घालून जेवण द्यावे.