गरुडपुराणम्

प्रणवादिनमश्चान्ते नाम्नैव च समन्वितः । सर्वमन्त्रेषु कथितो विधिः स्थापनपूजने ॥ १,१९७.

शेवटी, प्रणव आणि इतर अक्षरांनी सुरू होणारे नाव आणि स्वतःचे नाव यासह, सर्व मंत्रांच्या स्थापनेच्या आणि पूजेच्या विधीत ही पद्धत सांगितली आहे.

आद्याक्षरं तन्नाम्नश्च मन्त्रोऽयं परिकीर्तितः । अष्टानां नागजातीनां मन्त्रः सान्निध्यकारकः ॥ १,१९७.

त्या नावाचा पहिला अक्षर हा मंत्र आहे असे सांगितले आहे; हा मंत्र आठ नागजातींना साक्षात आणतो.

ओं स्वाहा क्रमशश्चैव पञ्चभूतपुरोगतम् । एष साक्षाद्भवेत्तार्क्ष्यः सर्वकर्मप्रसाधकः ॥ १,१९७.

'ॐ स्वाहा' आणि पाचही भूतांच्या आधी, हा मंत्र प्रत्यक्ष प्रकट होतो, हे तार्क्ष्य, सर्व कर्मे सिद्ध करणारा आहे.

करन्यासं स्वरैः कृत्वा शरीरे तु पुनर्न्यसेत् । ज्वलन्तं चिन्तयेत्प्राणमात्मसंशुद्धिकारकम् ॥ १,१९७.

स्वरांनी करन्यास केल्यावर, पुन्हा शरीरावर न्यास करावा; प्राण तेजस्वी आहे आणि आत्म्याचे शुद्धीकरण करणारा आहे असे ध्यान करावे.

बीजन्तु चिन्तयेत्पश्चाद्वर्षान्तममृतात्मकम् । एवञ्चाप्यायनं कृत्वा मूर्ध्नि सञ्चिन्त्य चात्मनः ॥ १,१९७.

नंतर, बीज अक्षराचे, वर्षभर अमृतमय स्वरूपाचे ध्यान करावे; असे भरून, ते आपल्या डोक्यावर ध्यानात घ्यावे.

पृथिवीं पादयोर्दद्यात्तप्तकाञ्चनसप्रभाम् । अशेषभुवनाकीर्णां लोकपालसमन्विताम् ॥ १,१९७.

पायांवर पृथ्वी ठेवावी, ती तापलेल्या सोन्यासारखी तेजस्वी आहे, सर्व लोकांनी भरलेली आणि दिशांचे रक्षक तिच्यासोबत आहेत.

एतां भगवतीं पृथ्वीं स्वदेहे विन्यसेद्बुधः । श्यामवर्णमयं ध्यायेत्पृथिवीद्विगुणं भवेत् ॥ १,१९७.

ज्ञानी माणसाने ही भगवती पृथ्वी आपल्या शरीरात स्थापित करावी; ती काळसर रंगाची म्हणून ध्यान करावी आणि त्यामुळे पृथ्वीचे सामर्थ्य दुप्पट होते.

ज्वालामालाकुलं दीप्तमाब्रह्मभुवनान्तकम् । नाभिग्रीवान्तरे न्यस्य त्रिकोणं मण्डलं रवेः ॥ १,१९७.

नाभीपासून गळ्यापर्यंतच्या जागेत, ज्वाळांच्या माळेने वेढलेले, तेजस्वी, ब्रह्मलोकापर्यंत सगळ्या लोकांचा संहार करू शकणारे, त्रिकोणी सूर्यमंडल ठेवावे.

भिन्नाञ्जननिभाकारं निखिलं व्याप्य संस्थितम् । आत्ममूर्तिस्थितं ध्यायेद्वायव्यं तीक्ष्णमण्डलम् ॥ १,१९७.

फाटलेल्या काजळासारखा रंग असलेले, सर्वत्र पसरलेले, आत्मरूपात स्थित असलेले, वायूशी संबंधित तीक्ष्ण मंडल ध्यानात घ्यावे.

सिखोपरि स्थितं दिव्यं शुद्धस्फटिकवर्चसम् । अप्रमाणमहाव्योमव्यापकं चामृतोपमम् ॥ १,१९७.

शिखेच्या वर, दिव्य, शुद्ध स्फटिकासारखे तेज, मोजता न येणारे, आकाशासारखे सर्वत्र पसरलेले आणि अमृतासारखे, असे ध्यान करावे.

भूतन्यासं पुरा कृत्वा नागानाञ्च यथाक्रमम् । लकारान्ता बिन्दुयुता मन्त्रा भूतक्रमेण तु ॥ १,१९७.

पूर्वी पंचमहाभूतांची व नागांची योग्य क्रमाने स्थापना करून, 'ल'काराने शेवट होणारे आणि बिंदूयुक्त मंत्र, भूतांच्या क्रमाने वापरावेत.

शिवबीजं ततो दद्यात्ततो ध्यायेच्च मण्डलम् । योयस्य क्रमाख्यातो मण्डलस्य विचक्षणः । तस्य तच्चिन्तयेद्वर्णं कर्मकाले विधानवित् ॥ १,१९७.

नंतर, शिवबीज मंत्राचा उपयोग करून, त्या मंडलाचे ध्यान करावे. ज्ञानी साधकाने, विधीच्या वेळी, पूर्वी सांगितलेल्या मंडलातील प्रत्येक भागाशी संबंधित अक्षर मनात ठेवावे.

पादपक्षैस्तथा चञ्चत्कृष्णनागैर्विभूषितम् । तार्क्ष्यं ध्यायेत्ततो नित्यं विषे स्थावरजङ्गमे ॥ १,१९७.

पाय आणि पंखांवर सतत हालचाल करणाऱ्या काळ्या नागांनी सुशोभित असलेल्या गरुडाचे, स्थिर किंवा चल विष नष्ट करण्यासाठी, नेहमी ध्यान करावे.

ग्रहभूतपिशाचे च डाकिनीयक्षराक्षसे । नागैर्विवेष्टितं कृत्वा स्वदेहे विन्यसेच्छिवम् ॥ १,१९७.

ग्रह, भूत, पिशाच्च, डाकिनी, यक्ष, राक्षस यांच्या भोवती नागांनी वेढून, आपल्या शरीरात शिवाची स्थापना करावी.

द्विधा न्यासः समाख्यातो नागानां चैव भूतयोः । एवं ध्यात्वा कर्म कुर्यादात्मतत्त्वादिकं क्रमात् ॥ १,१९७.

या प्रकारे नाग आणि भूतांची दोन प्रकारची स्थापना सांगितली आहे. असे ध्यान करून, आत्मतत्त्वापासून पुढील सर्व विधी योग्य क्रमाने करावेत.

त्रितत्त्वं प्रथं दत्त्वा सिवतत्त्वं ततः परम् । यथा देहे तथा देवे अङ्गुलीनां च पर्वसु ॥ १,१९७.

सर्वप्रथम तीन तत्त्वांची स्थापना करून, मग श्रेष्ठ शिवतत्त्वाची, शरीरात, देवतेत आणि बोटांच्या सांध्यांवर करावी.

देहे न्यासं पुरा कृत्वा ह्यनुलोमविलोमतः । कन्दं नालं तथा पद्मं धर्मं ज्ञानादिमेव च ॥ १,१९७.

शरीरावर आधीच अनुलोम-विलोम पद्धतीने स्थापना करून, कंद, नाळ, कमळ आणि धर्म, ज्ञान इत्यादी तत्त्वांची स्थापना करावी.

द्वितीयस्वरसम्भिन्नं वर्गान्तेन तु पूजयेत् । शौमिति कर्णिकामध्ये मूर्ध्नि रेफेण संयुतम् ॥ १,१९७.

दुसऱ्या स्वरासह आणि वर्गाच्या शेवटच्या अक्षराने युक्त असे 'श' कमळाच्या मध्यभागी, आणि 'म' मस्तकावर, 'र' जोडून पूजन करावे.

अकचटतपयशा वर्गाः पूर्वादिके न्यसेत् । पत्रान्तकेसरान्ते तु द्वौ द्वौ पूर्वादिकौ तथा ॥ १,१९७.

'अ', 'क', 'च', 'ट', 'त', 'प', 'य' हे अक्षरवर्ग पूर्व दिशेस ठेवावेत. पाकळ्यांच्या आणि केसरांच्या टोकांना, पूर्व व इतर दिशांना प्रत्येकी दोन अक्षरे ठेवावीत.

केशरे तु स्वरान्न्यस्यादीशान्तान्षोडशार्चयेत् । वामाद्याः शक्तयः प्रोक्तास्त्रितत्त्वन्तु ततो न्यसेत् ॥ १,१९७.

केसरांवर 'ई' पासून 'अं' पर्यंतचे सोळा स्वर ठेवून त्यांची पूजा करावी. मग डावीकडून सुरू होणाऱ्या शक्तींची स्थापना करावी, आणि नंतर तीन तत्त्वांची स्थापना करावी.

आवाहयेत्ततो मर्ध्नि शिवमङ्गं ततः परम् । कर्णिकायां न्यसेद्देवं सांगं तत्र पुरः सरम् ॥ १,१९७.

मग, मस्तकावर शिवाचे आवाहन करावे. त्यानंतर, सर्व अंगांसह देवतेची स्थापना कमळाच्या मध्यभागी, आणि त्याच्या परिवाराची स्थापना समोर करावी.

पृतिवी पश्चिमे पत्रे आपश्चोत्तरसंस्थिताः । तेजस्तु दक्षिणे पत्रे वायुं पूर्वेण पूजयेत् ॥ १,१९७.

पश्चिमेकडील पाकळीवर पृथ्वी, उत्तरेकडील पाकळीवर पाणी, दक्षिणेकडील पाकळीवर अग्नी, आणि पूर्वेकडील पाकळीवर वायू यांची पूजा करावी.

स्वबीजं मूर्तिरूपन्तु प्रागुक्तं पारकल्पयेत् । यं वायुमूलं नैरृत्ये रेफस्त्वनलसंस्थितः ॥ १,१९७.

पूर्वी सांगितलेले बीजमंत्र व रूप यांची स्थापना करावी. वायूचे मूळ नैऋत्य दिशेला, आणि 'र' अग्नीमध्ये स्थापन करावे.

वं च त्वीशे सदा पूज्य ओं हृदिस्थञ्च पूजयेत् । तन्मात्रान्भूतमात्रांस्तान्बहिरेव प्रपूजयेत् ॥ १,१९७.

नेहमी 'वं' ईशान्य दिशेला, आणि 'ॐ' हृदयात स्थापन करून पूजा करावी. सूक्ष्म तत्त्वे आणि स्थूल तत्त्वे बाहेरून पूजावीत.

शिवाङ्गानि ततः पश्चाद्ध्यात्वा संपूजयेत्ततः । आग्नेय्यां हृदयं पूज्य शिर ईशानगोचरे ॥ १,१९७.

नंतर, शिवाच्या अंगांचे ध्यान करून त्यांची पूजा करावी. आग्नेय दिशेला हृदय, आणि ईशान्य क्षेत्रात शिर यांची पूजा करावी.

नैरृत्ये तु शिखां दद्याद्वायव्यां कवचं न्यसेत् । अस्त्रन्तु बाह्यतो दद्यान्नेत्रमुत्तरसंस्थितम् ॥ १,१९७.

दक्षिण-पश्चिम दिशेला शिखा ठेवावी, उत्तर-पश्चिमेस कवच ठेवावं. अस्त्र बाहेरच्या बाजूला ठेवावं आणि डोळा उत्तर दिशेला आहे असं मानावं.

पत्राग्रे कर्णिकग्रे तु बीजानि परिपूजयेत् । अनन्तादिकुलीरान्ता अष्टौ नागाः क्रमात्स्थिताः ॥ १,१९७.

पानाच्या टोकावर आणि मध्यभागी बीजांची पूजा करावी. अनंतापासून कुलीरापर्यंत आठ नाग क्रमाने बसवले आहेत.

पूर्वादिकक्रमेणैव त्वीशपर्यन्तमेव च । पूजयेच्च सदा मन्त्री विधानेन पृथक्पृथक् ॥ १,१९७.

पूर्व दिशेपासून ईशान दिशेपर्यंतच्या क्रमाने, प्रत्येकाची वेगवेगळी आणि योग्य पद्धतीने नेहमी पूजा करावी.

हृदि पद्मे विधानेन शिलादौ दत्तमण्डले । एतत्कार्यं समुद्दिष्टं नित्यनैमित्तिकेऽपि च ॥ १,१९७.

हृदयातील कमळात, ठरलेल्या पद्धतीने आणि सुरुवातीला दगडावर मंडळ ठेवून, हे सर्व कर्म नित्य आणि निमित्तिक पूजा दोन्हीसाठी सांगितले आहे.