गरुडपुराणम्

शुण्ठीपिप्पलिचूर्णं तु गुडूची कण्टकारिका । एभिश्च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै ॥ १,१७७.

सुंठ आणि पिंपळीचा पूड, गुडूची आणि कंटकारी — हे सर्व पाण्यात उकळून प्यायल्याने पोटातील ज्वाळ वाढते.

वातशूलक्षयं चैव कगेति प्रथमेश्वर । करञ्जपर्पटोशीरं बहती कटुरोहिणी ॥ १,१७७.

वाताचा त्रास आणि क्षय या आजारांसाठी करंज, परपट, उशीरा, बहती आणि कटुरोहिणी या औषधींचा उपयोग करावा.

गोक्षुरं क्वथितं त्वभिर्वारि पीतं श्रमापहन् । दाहं पित्तं ज्वरं शोषं मूर्छां चैव क्षयं नयेत् ॥ १,१७७.

गोक्षुर उकडून त्याचे पाणी प्यायल्याने थकवा, जळजळ, पित्त, ताप, क्षय, मूर्च्छा आणि अशक्तपणा दूर होतो.

मध्वाज्यपिप्पलीचूर्णं क्वथितं क्षीरसंयुतम् । पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत् ॥ १,१७७.

मध, तूप आणि पिंपळी यांचे चूर्ण दूधात उकडून प्यायल्याने हृदयाचे विकार, खोकला आणि विषमज्वर दूर होतो.

क्वाथौपधीनां सर्वासां कर्षार्धं ग्राह्यमेव च । वयोऽनुरूयतो ज्ञेयो विशेषो वृषभध्वज ॥ १,१७७.

या सर्व काढ्यांसाठी अर्धा करष प्रमाण घ्यावा; वयाप्रमाणे प्रमाण ठरवावे, हे वृषध्वज.

दुग्धं पीतं तु संयुक्तं गोपुरीषरसेन च । विषमज्वरनुत्स्याच्च काकजन्धारसस्तथा ॥ १,१७७.

दूधात गोमूत्र मिसळून प्यायल्याने विषमज्वर आणि काकजंधार या दोन्ही आजारांवर उपाय होतो.

मशुण्ठि क्वथितं क्षीग्मजाया ज्वरनुद्भवेत् । यष्टीमधुकमुस्तं च सैन्धवं बृहतीफलम् ॥ १,१७७.

सुंठ दूधात उकडून प्यायल्याने ताप दूर होतो; तसेच यष्टिमधू, मुस्ता, सैंधव मीठ आणि बृहतीचे फळ यांचा उपयोगही होतो.

एतैर्नस्वप्रिदानाच्च निद्रा स्यात्पुरुपस्य च । मरीचप्रध्वश्वलालानस्यान्निद्रा भवेच्छिव ॥ १,१७७.

ही औषधे आणि झोप आणणारी द्रव्ये दिल्यास माणसाला झोप येते; ज्याला झोप लागत नाही त्याला मिरीचे चूर्ण आणि थुंकी दिल्यास झोप येते, हे शुभ.

मूलं तु काकजङ्घाया निद्राकृत्स्याच्छिरस्थितम् । सिद्धं तैलं काञ्जिकेन तथा सर्जरसेन च ॥ १,१७७.

काकजंघेचे मूळ डोक्यावर ठेवले तर झोप येते; तसेच काढ्याने सिद्ध केलेले तेल, कांजी आणि सरजाचा रस यांचा उपयोगही होतो.

शीतोदकसमायुक्तं लेपात्सन्तापनाशनम् । शोणितज्वरदाहेभ्यो जातसन्तापनुत्तथा ॥ १,१७७.

थंड पाण्यात मिसळून लावल्यास जळजळ कमी होते; रक्तज्वर आणि तापामुळे होणारी उष्णता यावरही हा उपाय उपयोगी पडतो.

शृकशैवालमन्थश्च शुण्ठीपापाणभेदकम् । शौवाञ्जनं गोक्षुरं वा वरुणच्छन्नमेव च ॥ १,१७७.

श्रृकशैल, मंथ, सुंठ, पापन, भेदक, सौवांजन, गोक्षुर किंवा वरुणाची साल—

सौभाञ्जनस्य मूलं च एतैः क्वथितवारि च । दत्त्वा हिङ्गुयवक्षारं पीतं वातविनाशनम् ॥ १,१७७.

सौभांजनाचे मूळ आणि वरील सर्व औषधी उकळून त्यात हिंग आणि यवक्षार घालून ते पाणी प्यायल्याने वात विकार नाहीसा होतो.

पिप्पली पिप्पलीमूलं तथा भल्लातकं शिव । वार्येतैः क्वथितं पीतं वरशूलापहारकृत् ॥ १,१७७.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ आणि भल्लातक हे पाण्यात उकडून प्यायल्यास तीव्र शूल दूर होते, हे शुभ.

अश्वगन्धामूलकाभ्यां सिद्धा वल्मीकमृत्तिका । एतया मर्दनाद्रुद्र ऊरुस्तम्भः प्रशाम्यति ॥ १,१७७.

अश्वगंधेचे मूळ व वल्मीकातील माती यांचा लेप करून चोळल्याने, हे रुद्र, मांडीचा जडपणा कमी होतो.

बृहतीकस्य वै मूलं संपिष्टमुदकेन च । पीतं संघातवातस्य विपाटनकृदेव च ॥ १,१७७.

बृहतीचे मूळ पाण्यात वाटून प्यायल्याने संचित वात दूर होतो.

पीतं तक्रेण मूलं च आर्द्रस्य तगरस्य च । हरेत्झिञ्जिनीवातं?वै वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ १,१७७.

ताज्या तगराचे मूळ ताकात मिसळून प्यायल्याने झिणझिणीवात दूर होतो, जसा इंद्राचा वज्र वड तोडतो.

अस्थिसंहारमेकेन भक्तेन सह वादितम् । पतिं मांसरसेनापि वातनुच्चास्थिभङ्गनुत् ॥ १,१७७.

हाडे जुळवण्यासाठी हे औषध जेवणासोबत किंवा मांसाच्या रसात घ्यावे; त्यामुळे वात विकार आणि हाडांचे तुकडे जोडले जातात.

घृतलिप्तं सशुष्कं च छागीक्षीरेण संयुतम् । तल्लोपात्पादयार्नंश्येत्सक्षेप्ये चात्र संशयः ॥ १,१७७.

तूप लावून वाळवलेले आणि शेळीच्या दुधात मिसळलेले औषध पायावर लावल्यास सूज कमी होते; यात शंका नाही.

मध्वाज्यसैन्धवं सिक्थं गुडकैरिकगुग्गुलैः । ससर्जरसस्फुटितः क्लोमशुद्धिश्च लेपनात् ॥ १,१७७.

मध, तूप, सैंधव मीठ, मेण, गूळ, गुग्गुळ आणि सरजाचा रस एकत्र करून लावल्यास प्लीहा शुद्ध होते.

कटुतैलेन लिप्तो वै विधूमाग्नौ प्रतापितः । मृत्तिकारखादितः पादः समः स्याद्वृषभध्वज ॥ १,१७७.

तिखट तेल पायाला लावून, धूर नसलेल्या आगीत तापवून, मातीने झाकल्यावर, हे वृषभध्वज, पाय बैलासारखा मजबूत होतो.

सर्जरसाः सिक्थकं च जीरकं च हरीतकी । उत्साधितघृताभ्यङ्गो ह्यग्निदग्धव्यथापनुत् ॥ १,१७७.

सरजाचा रस, मेण, जिरे आणि हरितकी यांचा तूपात कालवून लेप लावल्यास, आग लागून झालेल्या जखमेची वेदना कमी होते.

तिलतैलं चाग्निदग्धं यवभस्मसमन्वितम् । अग्निदग्धव्रणं नश्येद्ब्रहुशः कृतलेपतः ॥ १,१७७.

तिळाचं तेल आगीत जाळून, त्यात जवाचं राख मिसळून, तो लेप वारंवार लावल्यास, आग लागून झालेल्या जखमा नाहीशा होतात.

नवनीतं माहिषं च दग्धपिष्टतिलानि च । सभल्लाकं व्रणं नश्येद्धृच्छूलं नस्यलेपनात् ॥ १,१७७.

म्हशीचं ताजं लोणी, जाळलेले आणि भरड तिळ, आणि भल्लातक यांचा नस्य म्हणून वापर केल्यास, जखमा आणि डोकेदुखी दूर होते.

कर्पूरगव्यसर्पिर्भ्यां प्रहारः पूरितो हर । शस्त्रोद्भवः सबद्धश्च शुक्लवर्णेन शङ्कर ! । पाकं च वेदनां चैव संस्पृशेद्वृषभध्वज ॥ १,१७७.

कर्पूर आणि गायीचं तूप याने भरलेला मार, किंवा शस्त्राने झालेली जखम, पांढरी दिसत असता, बांधून ठेवली तर, हे वृषभध्वज, ती पू आणि वेदना दोन्ही कमी करते.

आम्र (तस्य) मूलरसेनैव शस्त्रघातः प्रपूरितः । ढौकते शस्त्रघाताभ्यां निर्व्रणो घृपूरितः ॥ १,१७७.

आंब्याच्या मुळाचा रस शस्त्राने झालेल्या जखमेत भरून, नंतर तूपाने धुतल्यास, अशी जखम पूर्णपणे बरी होते.

शरपुङ्खा लज्जालुका पाठा चैषां तु मूलकम् । जलपिष्टं तस्य लेपाच्छस्त्रघातः प्रशाम्यति ॥ १,१७७.

शरपंख, लाजाळू आणि पाठा यांच्या मुळं पाण्यात वाटून लेप लावल्यास, शस्त्राने झालेल्या जखमेची जळजळ कमी होते.

मूलं च काकजङ्घायास्त्रिरात्रेणैव शोषितः । पाकपूतिं वेदनां च हन्ति वै रोहितो व्रणे ॥ १,१७७.

काकजंघा या वनस्पतीचं मूळ तीन रात्री वाळवून, ते जखमेवर लावल्यास, पू आणि वेदना नाहीशी होते आणि जखम लवकर भरते.

सजलं तिलतैलं च अपामार्गस्य मूलकम् । तत्सेकदानान्नश्येच्च प्रहारोद्भववेदना ॥ १,१७७.

पाण्यात तिळाचं तेल आणि अपामार्गाचं मूळ मिसळून, ते एकदाच लावल्यास, मार लागून झालेली वेदना लगेच कमी होते.

अभयां सैन्धवं शुण्ठीमेतत्पिष्ट्वोदकेन तु । भक्षयित्वा ह्यजीर्णस्य नाशो भवति शङ्कर ! ॥ १,१७७.

हरितकी, सैंधव मीठ आणि सुंठ हे पाण्यात वाटून घेतल्यास आणि ते खाल्ल्यास, हे शंकरा, अपचन नाहीसं होतं.