गरुडपुराणम्

जातीपत्रमथैषां च चूर्णं लीढ्वा तथा कृतम् । शेफालिकजटायाश्च चर्वणं गलशुण्ठिनुत् ॥ १,१७७.

जाईच्या पानाचा पूड आणि वरील पदार्थ घेतल्यावर, शेफाळीच्या मुळाचं चावणं केल्याने घशातील कोरडेपणा दूर होतो.

नासाशिरारक्तकर्षान्नश्येच्छंशकर जिह्विका । रसः शिरीषबीजानां हरिद्रायाश्चतुर्गुणः ॥ १,१७७.

नाक, डोके किंवा जिभेला रक्ताचा दोष झाल्यास, शिरीषाच्या बियांचा रस आणि त्याच्या चौपट हळद घ्यावी.

तेन पक्वेन भूतेश नस्यं मस्तकरोगनुत् । गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात् ॥ १,१७७.

हे मिश्रण शिजवून नस्य केल्यास डोक्याचे आजार बरे होतात; नस्य घेतल्यावर घशाचे आजार क्षणात नाहीसे होतात.

दन्तकीटविनाशः म्याद्गुञ्जामूलस्य चर्वणात् । काकजङ्घास्नुहीनीलीकवायो मधुमोजितः ॥ १,१७७.

गुंजेच्या मुळाचं चावणं केल्याने दातातील किड नष्ट होते; काळी माकडी, स्नुही, निळ, आणि मध एकत्र करून घ्यावे.

दन्ताक्रान्तान्दन्तजांश्च कृमीन्नाशयते शिव । घतं कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम् ॥ १,१७७.

हे शंकरा, हे उपाय दातात होणारे किड आणि इतर किडे नष्ट करतात; कर्कोटकाच्या पायाचा आणि दूधाचा लेप तयार करावा.

तेन चाम्यङ्गितादन्ताः कुर्युः कटकटान्न हि । लिप्त्वा कर्कटपादेन केवलेनाथवाशिव ॥ १,१७७.

हा लेप लावल्याने दात कडाकडा आवाज करत नाहीत; किंवा फक्त कर्कोटकाच्या पायाचा लेप लावावा, हे शंकरा.

त्रिसप्ताहं वाः पिष्टानि ज्योतिष्मत्याः फलानि हि । शुक्लाभयामज्जलेपाद्दन्तस्याङ्ककलङ्कनुत् ॥ १,१७७.

एकवीस दिवस ज्योतिषमतीच्या फळांचा लेप पांढऱ्या मोहरी आणि कच्च्या तांदळासोबत लावल्याने दातांवरील डाग नाहीसे होतात.

लोध्रकुङ्कुममञ्जिष्ठालोहका लेयकानि च । यवतण्डुलमेतैश्च यष्टी मधुसमन्वितैः ॥ १,१७७.

लोध्र, केशर, मंजीठ, लोह आणि इतर पूड; जव आणि तांदूळ यांच्यात जेष्ठमध आणि मध मिसळून घ्यावे.

वारिपिष्टैर्वक्त्रलेपः स्त्रीणां शोभनवक्त्रकृत् । द्विभागं छागदुग्धेन तैलप्रस्थं तु साधितम् ॥ १,१७७.

हे सर्व पदार्थ पाण्यात वाटून चेहऱ्यावर लावल्याने स्त्रियांच्या चेहऱ्याला सुंदरता येते; दोन भाग शेळीचे दूध आणि एक भाग तेल घ्यावे.

रक्तवन्दनमञ्जिष्ठालक्षाणां कर्षकेण वा । यष्टीमधुकुङ्कुमाभ्यां सप्ताहान्मुखकान्तिकृत् ॥ १,१७७.

रक्तचंदन, मंजीठ, लाख किंवा यांचा एक भाग, जेष्ठमध, मध आणि केशर — हे सात दिवस लावल्याने चेहऱ्याला तेज येते.

शुण्ठीपिप्पलिचूर्णं तु गुडूची कण्टकारिका । एभिश्च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै ॥ १,१७७.

सुंठ आणि पिंपळीचा पूड, गुडूची आणि कंटकारी — हे सर्व पाण्यात उकळून प्यायल्याने पोटातील ज्वाळ वाढते.

वातशूलक्षयं चैव कगेति प्रथमेश्वर । करञ्जपर्पटोशीरं बहती कटुरोहिणी ॥ १,१७७.

वाताचा त्रास आणि क्षय या आजारांसाठी करंज, परपट, उशीरा, बहती आणि कटुरोहिणी या औषधींचा उपयोग करावा.

गोक्षुरं क्वथितं त्वभिर्वारि पीतं श्रमापहन् । दाहं पित्तं ज्वरं शोषं मूर्छां चैव क्षयं नयेत् ॥ १,१७७.

गोक्षुर उकडून त्याचे पाणी प्यायल्याने थकवा, जळजळ, पित्त, ताप, क्षय, मूर्च्छा आणि अशक्तपणा दूर होतो.

मध्वाज्यपिप्पलीचूर्णं क्वथितं क्षीरसंयुतम् । पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत् ॥ १,१७७.

मध, तूप आणि पिंपळी यांचे चूर्ण दूधात उकडून प्यायल्याने हृदयाचे विकार, खोकला आणि विषमज्वर दूर होतो.

क्वाथौपधीनां सर्वासां कर्षार्धं ग्राह्यमेव च । वयोऽनुरूयतो ज्ञेयो विशेषो वृषभध्वज ॥ १,१७७.

या सर्व काढ्यांसाठी अर्धा करष प्रमाण घ्यावा; वयाप्रमाणे प्रमाण ठरवावे, हे वृषध्वज.

दुग्धं पीतं तु संयुक्तं गोपुरीषरसेन च । विषमज्वरनुत्स्याच्च काकजन्धारसस्तथा ॥ १,१७७.

दूधात गोमूत्र मिसळून प्यायल्याने विषमज्वर आणि काकजंधार या दोन्ही आजारांवर उपाय होतो.

मशुण्ठि क्वथितं क्षीग्मजाया ज्वरनुद्भवेत् । यष्टीमधुकमुस्तं च सैन्धवं बृहतीफलम् ॥ १,१७७.

सुंठ दूधात उकडून प्यायल्याने ताप दूर होतो; तसेच यष्टिमधू, मुस्ता, सैंधव मीठ आणि बृहतीचे फळ यांचा उपयोगही होतो.

एतैर्नस्वप्रिदानाच्च निद्रा स्यात्पुरुपस्य च । मरीचप्रध्वश्वलालानस्यान्निद्रा भवेच्छिव ॥ १,१७७.

ही औषधे आणि झोप आणणारी द्रव्ये दिल्यास माणसाला झोप येते; ज्याला झोप लागत नाही त्याला मिरीचे चूर्ण आणि थुंकी दिल्यास झोप येते, हे शुभ.

मूलं तु काकजङ्घाया निद्राकृत्स्याच्छिरस्थितम् । सिद्धं तैलं काञ्जिकेन तथा सर्जरसेन च ॥ १,१७७.

काकजंघेचे मूळ डोक्यावर ठेवले तर झोप येते; तसेच काढ्याने सिद्ध केलेले तेल, कांजी आणि सरजाचा रस यांचा उपयोगही होतो.

शीतोदकसमायुक्तं लेपात्सन्तापनाशनम् । शोणितज्वरदाहेभ्यो जातसन्तापनुत्तथा ॥ १,१७७.

थंड पाण्यात मिसळून लावल्यास जळजळ कमी होते; रक्तज्वर आणि तापामुळे होणारी उष्णता यावरही हा उपाय उपयोगी पडतो.

शृकशैवालमन्थश्च शुण्ठीपापाणभेदकम् । शौवाञ्जनं गोक्षुरं वा वरुणच्छन्नमेव च ॥ १,१७७.

श्रृकशैल, मंथ, सुंठ, पापन, भेदक, सौवांजन, गोक्षुर किंवा वरुणाची साल—

सौभाञ्जनस्य मूलं च एतैः क्वथितवारि च । दत्त्वा हिङ्गुयवक्षारं पीतं वातविनाशनम् ॥ १,१७७.

सौभांजनाचे मूळ आणि वरील सर्व औषधी उकळून त्यात हिंग आणि यवक्षार घालून ते पाणी प्यायल्याने वात विकार नाहीसा होतो.

पिप्पली पिप्पलीमूलं तथा भल्लातकं शिव । वार्येतैः क्वथितं पीतं वरशूलापहारकृत् ॥ १,१७७.

पिंपळी, पिंपळीचे मूळ आणि भल्लातक हे पाण्यात उकडून प्यायल्यास तीव्र शूल दूर होते, हे शुभ.

अश्वगन्धामूलकाभ्यां सिद्धा वल्मीकमृत्तिका । एतया मर्दनाद्रुद्र ऊरुस्तम्भः प्रशाम्यति ॥ १,१७७.

अश्वगंधेचे मूळ व वल्मीकातील माती यांचा लेप करून चोळल्याने, हे रुद्र, मांडीचा जडपणा कमी होतो.

बृहतीकस्य वै मूलं संपिष्टमुदकेन च । पीतं संघातवातस्य विपाटनकृदेव च ॥ १,१७७.

बृहतीचे मूळ पाण्यात वाटून प्यायल्याने संचित वात दूर होतो.

पीतं तक्रेण मूलं च आर्द्रस्य तगरस्य च । हरेत्झिञ्जिनीवातं?वै वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ १,१७७.

ताज्या तगराचे मूळ ताकात मिसळून प्यायल्याने झिणझिणीवात दूर होतो, जसा इंद्राचा वज्र वड तोडतो.

अस्थिसंहारमेकेन भक्तेन सह वादितम् । पतिं मांसरसेनापि वातनुच्चास्थिभङ्गनुत् ॥ १,१७७.

हाडे जुळवण्यासाठी हे औषध जेवणासोबत किंवा मांसाच्या रसात घ्यावे; त्यामुळे वात विकार आणि हाडांचे तुकडे जोडले जातात.

घृतलिप्तं सशुष्कं च छागीक्षीरेण संयुतम् । तल्लोपात्पादयार्नंश्येत्सक्षेप्ये चात्र संशयः ॥ १,१७७.

तूप लावून वाळवलेले आणि शेळीच्या दुधात मिसळलेले औषध पायावर लावल्यास सूज कमी होते; यात शंका नाही.

मध्वाज्यसैन्धवं सिक्थं गुडकैरिकगुग्गुलैः । ससर्जरसस्फुटितः क्लोमशुद्धिश्च लेपनात् ॥ १,१७७.

मध, तूप, सैंधव मीठ, मेण, गूळ, गुग्गुळ आणि सरजाचा रस एकत्र करून लावल्यास प्लीहा शुद्ध होते.