गरुडपुराणम्

घृष्टमुद्वर्तनं रुद्र कामलाव्याधिनाशनम् । घोषाफलमपाघ्रातं पीतकामलनाशनम् ॥ १,१७७.

हे औषध घासून लावल्यास, हे रुद्र, कामला रोग नाहीसा होतो. घोषाचं फळ वास घेतल्यास पिवळ्या कामल्याचा नाश होतो.

दूर्वादाडिमपुष्पं तु अलक्तकहरीतकी । नासार्शवातरक्तनुन्नस्याद्वै स्वरसेन हि ॥ १,१७७.

दुर्वा, डाळिंबाचं फूल, आलक्तक आणि हरितकी यांचा रस घेतल्यास नाकातील गाठी आणि वाऱ्यामुळे होणाऱ्या रक्तस्त्रावाचा नाश होतो.

आपिष्ट्वा जाङ्गली मू (तू) लं तद्रसेन वृषध्वज । नस्यादाराद्विनश्येत नाशार्शो नीललोहित ॥ १,१७७.

जांगलीचं मूळ वाटून त्याचा रस नाकात टाकल्यास, वृषध्वज, निळ्या आणि लाल रंगाच्या नाकातील गाठी नाहीशा होतात.

गव्यं घृतं सर्जरसं रुद्र धन्याकसैन्धवम् । धुत्तूरकं गैरिकं च एतैः साधितसिक्थकम् ॥ १,१७७.

गायीचं तूप, साल वृक्षाचा डिंक, रुद्र, धने, सैंधव मीठ, धोतऱ्याचं बी आणि गेरू — हे सगळं एकत्र करून लावण्यासाठी औषधी लेप तयार करावा.

सतैलं व्रणनुत्स्याच्च स्फुटितोद्धटिताधरे । जातीपत्रं च चर्वित्वा विधृतं मुखरोगनुत् ॥ १,१७७.

तेल लावून ओठांवरच्या जखमा, फाटलेले किंवा उघडलेले ओठ बरे होतात; जाईच्या पानाचा चावून रस धरल्यास तोंडाच्या आजारांवर फायदा होतो.

भक्षात्केसरबीजस्य दन्ताः स्युश्चलिताःस्थिराः । मुष्टकं कुष्ठमेला च यष्टिकं मधुवालकम् ॥ १,१७७.

केशराच्या बिया खाल्ल्याने हलणारे दात घट्ट होतात; तसेच मुस्त, कुड, वेलदोडा, जेष्ठमध आणि मध यांचा उपयोग करावा.

धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुद्धर । कषायं कटुकं वापि तिक्तशाकस्य भक्षणात् ॥ १,१७७.

धने खाल्ल्याने तोंडाचा वास नाहीसा होतो; तसेच तुरट, तिखट किंवा कडू पालेभाज्या खाल्ल्यानेही फायदा होतो.

तलयुक्तस्य नित्यं स्यान्मुखदुर्गन्धताक्षयः । दन्तव्रणानि सर्वाणि क्षयं गच्छन्त्यनेन तु ॥ १,१७७.

नेहमी तेलाचा वापर करणाऱ्याला तोंडाचा वास कायमचा जातो; आणि दातांच्या सर्व जखमा या उपायाने बऱ्या होतात.

काञ्जिकस्य सतैलस्य गण्डूषकवलास्थितिः । ताम्बूलचूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिनुच्छिव ! ॥ १,१७७.

कांजी आणि तेल एकत्र करून तोंडात धरावे, किंवा तांबुळाच्या पानाचा पूड भाजून लावल्याने तोंडाचे आजार नाहीसे होतात, हे शंकरा!

परित्यक्तश्लेष्मणश्च शुण्ठीचर्वणतो यथा । मातुलुङ्गदलान्येला यष्टी मधु च पिप्पली ॥ १,१७७.

सुंठ चावल्याने कफ बाहेर पडतो; त्यासोबतच लिंबाच्या पानं, वेलदोडा, जेष्ठमध, मध आणि पिंपळी यांचा वापर करावा.

जातीपत्रमथैषां च चूर्णं लीढ्वा तथा कृतम् । शेफालिकजटायाश्च चर्वणं गलशुण्ठिनुत् ॥ १,१७७.

जाईच्या पानाचा पूड आणि वरील पदार्थ घेतल्यावर, शेफाळीच्या मुळाचं चावणं केल्याने घशातील कोरडेपणा दूर होतो.

नासाशिरारक्तकर्षान्नश्येच्छंशकर जिह्विका । रसः शिरीषबीजानां हरिद्रायाश्चतुर्गुणः ॥ १,१७७.

नाक, डोके किंवा जिभेला रक्ताचा दोष झाल्यास, शिरीषाच्या बियांचा रस आणि त्याच्या चौपट हळद घ्यावी.

तेन पक्वेन भूतेश नस्यं मस्तकरोगनुत् । गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात् ॥ १,१७७.

हे मिश्रण शिजवून नस्य केल्यास डोक्याचे आजार बरे होतात; नस्य घेतल्यावर घशाचे आजार क्षणात नाहीसे होतात.

दन्तकीटविनाशः म्याद्गुञ्जामूलस्य चर्वणात् । काकजङ्घास्नुहीनीलीकवायो मधुमोजितः ॥ १,१७७.

गुंजेच्या मुळाचं चावणं केल्याने दातातील किड नष्ट होते; काळी माकडी, स्नुही, निळ, आणि मध एकत्र करून घ्यावे.

दन्ताक्रान्तान्दन्तजांश्च कृमीन्नाशयते शिव । घतं कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम् ॥ १,१७७.

हे शंकरा, हे उपाय दातात होणारे किड आणि इतर किडे नष्ट करतात; कर्कोटकाच्या पायाचा आणि दूधाचा लेप तयार करावा.

तेन चाम्यङ्गितादन्ताः कुर्युः कटकटान्न हि । लिप्त्वा कर्कटपादेन केवलेनाथवाशिव ॥ १,१७७.

हा लेप लावल्याने दात कडाकडा आवाज करत नाहीत; किंवा फक्त कर्कोटकाच्या पायाचा लेप लावावा, हे शंकरा.

त्रिसप्ताहं वाः पिष्टानि ज्योतिष्मत्याः फलानि हि । शुक्लाभयामज्जलेपाद्दन्तस्याङ्ककलङ्कनुत् ॥ १,१७७.

एकवीस दिवस ज्योतिषमतीच्या फळांचा लेप पांढऱ्या मोहरी आणि कच्च्या तांदळासोबत लावल्याने दातांवरील डाग नाहीसे होतात.

लोध्रकुङ्कुममञ्जिष्ठालोहका लेयकानि च । यवतण्डुलमेतैश्च यष्टी मधुसमन्वितैः ॥ १,१७७.

लोध्र, केशर, मंजीठ, लोह आणि इतर पूड; जव आणि तांदूळ यांच्यात जेष्ठमध आणि मध मिसळून घ्यावे.

वारिपिष्टैर्वक्त्रलेपः स्त्रीणां शोभनवक्त्रकृत् । द्विभागं छागदुग्धेन तैलप्रस्थं तु साधितम् ॥ १,१७७.

हे सर्व पदार्थ पाण्यात वाटून चेहऱ्यावर लावल्याने स्त्रियांच्या चेहऱ्याला सुंदरता येते; दोन भाग शेळीचे दूध आणि एक भाग तेल घ्यावे.

रक्तवन्दनमञ्जिष्ठालक्षाणां कर्षकेण वा । यष्टीमधुकुङ्कुमाभ्यां सप्ताहान्मुखकान्तिकृत् ॥ १,१७७.

रक्तचंदन, मंजीठ, लाख किंवा यांचा एक भाग, जेष्ठमध, मध आणि केशर — हे सात दिवस लावल्याने चेहऱ्याला तेज येते.

शुण्ठीपिप्पलिचूर्णं तु गुडूची कण्टकारिका । एभिश्च क्वथितं वारि पीतं चाग्निं करोति वै ॥ १,१७७.

सुंठ आणि पिंपळीचा पूड, गुडूची आणि कंटकारी — हे सर्व पाण्यात उकळून प्यायल्याने पोटातील ज्वाळ वाढते.

वातशूलक्षयं चैव कगेति प्रथमेश्वर । करञ्जपर्पटोशीरं बहती कटुरोहिणी ॥ १,१७७.

वाताचा त्रास आणि क्षय या आजारांसाठी करंज, परपट, उशीरा, बहती आणि कटुरोहिणी या औषधींचा उपयोग करावा.

गोक्षुरं क्वथितं त्वभिर्वारि पीतं श्रमापहन् । दाहं पित्तं ज्वरं शोषं मूर्छां चैव क्षयं नयेत् ॥ १,१७७.

गोक्षुर उकडून त्याचे पाणी प्यायल्याने थकवा, जळजळ, पित्त, ताप, क्षय, मूर्च्छा आणि अशक्तपणा दूर होतो.

मध्वाज्यपिप्पलीचूर्णं क्वथितं क्षीरसंयुतम् । पीतं हृद्रोगकासस्य विषमज्वरनुद्भवेत् ॥ १,१७७.

मध, तूप आणि पिंपळी यांचे चूर्ण दूधात उकडून प्यायल्याने हृदयाचे विकार, खोकला आणि विषमज्वर दूर होतो.

क्वाथौपधीनां सर्वासां कर्षार्धं ग्राह्यमेव च । वयोऽनुरूयतो ज्ञेयो विशेषो वृषभध्वज ॥ १,१७७.

या सर्व काढ्यांसाठी अर्धा करष प्रमाण घ्यावा; वयाप्रमाणे प्रमाण ठरवावे, हे वृषध्वज.

दुग्धं पीतं तु संयुक्तं गोपुरीषरसेन च । विषमज्वरनुत्स्याच्च काकजन्धारसस्तथा ॥ १,१७७.

दूधात गोमूत्र मिसळून प्यायल्याने विषमज्वर आणि काकजंधार या दोन्ही आजारांवर उपाय होतो.

मशुण्ठि क्वथितं क्षीग्मजाया ज्वरनुद्भवेत् । यष्टीमधुकमुस्तं च सैन्धवं बृहतीफलम् ॥ १,१७७.

सुंठ दूधात उकडून प्यायल्याने ताप दूर होतो; तसेच यष्टिमधू, मुस्ता, सैंधव मीठ आणि बृहतीचे फळ यांचा उपयोगही होतो.

एतैर्नस्वप्रिदानाच्च निद्रा स्यात्पुरुपस्य च । मरीचप्रध्वश्वलालानस्यान्निद्रा भवेच्छिव ॥ १,१७७.

ही औषधे आणि झोप आणणारी द्रव्ये दिल्यास माणसाला झोप येते; ज्याला झोप लागत नाही त्याला मिरीचे चूर्ण आणि थुंकी दिल्यास झोप येते, हे शुभ.

मूलं तु काकजङ्घाया निद्राकृत्स्याच्छिरस्थितम् । सिद्धं तैलं काञ्जिकेन तथा सर्जरसेन च ॥ १,१७७.

काकजंघेचे मूळ डोक्यावर ठेवले तर झोप येते; तसेच काढ्याने सिद्ध केलेले तेल, कांजी आणि सरजाचा रस यांचा उपयोगही होतो.