गरुडपुराणम्

आटरूषकमूलं तु काञ्जिकापिष्टमेव तु । तेनाक्षिबूमिलेपाच्च चक्षुः शूलं विनश्यति ॥ १,१७७.

आटरूषकाचं मूळ तांदळाच्या पाण्यात वाटून डोळ्यांच्या पापण्यांवर लावल्यास डोळ्यांचा वेदना कमी होते.

सतक्रं बदरीमूलं पीतं वाक्षिव्यथां हरेत् । सैन्धंवं कटुतैलं च अपामार्गस्य मूलकम् ॥ १,१७७.

सतकं आणि बदरीचं मूळ घेतल्यास डोळ्यांची जळजळ कमी होते. सैंधव, तिखट तेल आणि अपामार्गाचं मूळही उपयोगी आहे.

क्षीरकाञ्जिकसंघृष्टं ताम्रपात्रे तु तेन च । अञ्जनात्पिञ्जटस्यैव नाशो भवति शङ्कर ॥ १,१७७.

दूध आणि तांदळाच्या पाण्यात तांब्याच्या भांड्यात घासून अंजन केल्यास डोळ्यांतील चिकटपणा नष्ट होतो, हे शंकरा.

ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः । आद्या हि वशामायान्ति मन्त्रेणानेन चाञ्जनात् ॥ १,१७७.

ॐ दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ॐ उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः; हा मंत्र अंजन लावल्यावर सुरुवातीचे विकार शांत होतात.

बिल्वकनीलिकामूलं पिष्टमभ्यञ्जनेन च । अनेनाञ्जितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि ॥ १,१७७.

बिल्व आणि कनीलिकाचं मूळ वाटून डोळ्यांना लावल्यास फक्त एकदाच लावल्यावरही डोळ्यांतील अंधार नाहीसा होतो.

कटुकं (पिप्पली) तगरं चैव हरिद्रामलकं वचा । खदिरपिष्टवात्तश्च अञ्जनान्नेत्ररोगनुत् ॥ १,१७७.

पिंपळी, तगर, हळद, आवळा, वचा आणि खदिर हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांचे रोग बरे होतात.

नीरपूर्णमुखो धौति बृहन्मानेन योऽक्षिणी । प्रभाते नेत्ररोगैश्च नित्यं सर्वैः प्रमुच्यते ॥ १,१७७.

जो दररोज सकाळी तोंड पाण्याने धुतो आणि डोळ्यांना भरपूर अंजन लावतो, त्याला सर्व डोळ्यांचे रोग होत नाहीत.

शुक्लैरण्डस्य मूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम् । छगदग्धसेकमौष्ण्याच्चक्षुषोर्वातशलनत् ॥ १,१७७.

पांढऱ्या एरंडाचं मूळ आणि पान तयार करून डोळ्यांना लावल्यास वाऱ्यामुळे होणारी जळजळ आणि उष्णता कमी होते.

चन्दनं सैन्धवं वृद्धपालाशश्च हरीतकी । पटलं कुसुमं नीली च (व) क्रिकां हरतेऽञ्जनम् ॥ १,१७७.

चंदन, सैंधव, जुना पळस, हरितकी, कुसुम आणि निळी हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांवरील पडदा आणि डाग नाहीसे होतात.

गुञ्जामूलं छागमूत्रे घृष्टं तिमिरनुच्च तत्रौप्यताम्रसुवर्णानां हस्तघृष्टशलाकया ॥ १,१७७.

गुंजाचं मूळ शेळीच्या मूत्रात घासून डोळ्यांवरील अंधारावर लावावं. हे चांदी, तांबे किंवा सोन्याच्या काडीने हाताने घासून लावावं.

घृष्टमुद्वर्तनं रुद्र कामलाव्याधिनाशनम् । घोषाफलमपाघ्रातं पीतकामलनाशनम् ॥ १,१७७.

हे औषध घासून लावल्यास, हे रुद्र, कामला रोग नाहीसा होतो. घोषाचं फळ वास घेतल्यास पिवळ्या कामल्याचा नाश होतो.

दूर्वादाडिमपुष्पं तु अलक्तकहरीतकी । नासार्शवातरक्तनुन्नस्याद्वै स्वरसेन हि ॥ १,१७७.

दुर्वा, डाळिंबाचं फूल, आलक्तक आणि हरितकी यांचा रस घेतल्यास नाकातील गाठी आणि वाऱ्यामुळे होणाऱ्या रक्तस्त्रावाचा नाश होतो.

आपिष्ट्वा जाङ्गली मू (तू) लं तद्रसेन वृषध्वज । नस्यादाराद्विनश्येत नाशार्शो नीललोहित ॥ १,१७७.

जांगलीचं मूळ वाटून त्याचा रस नाकात टाकल्यास, वृषध्वज, निळ्या आणि लाल रंगाच्या नाकातील गाठी नाहीशा होतात.

गव्यं घृतं सर्जरसं रुद्र धन्याकसैन्धवम् । धुत्तूरकं गैरिकं च एतैः साधितसिक्थकम् ॥ १,१७७.

गायीचं तूप, साल वृक्षाचा डिंक, रुद्र, धने, सैंधव मीठ, धोतऱ्याचं बी आणि गेरू — हे सगळं एकत्र करून लावण्यासाठी औषधी लेप तयार करावा.

सतैलं व्रणनुत्स्याच्च स्फुटितोद्धटिताधरे । जातीपत्रं च चर्वित्वा विधृतं मुखरोगनुत् ॥ १,१७७.

तेल लावून ओठांवरच्या जखमा, फाटलेले किंवा उघडलेले ओठ बरे होतात; जाईच्या पानाचा चावून रस धरल्यास तोंडाच्या आजारांवर फायदा होतो.

भक्षात्केसरबीजस्य दन्ताः स्युश्चलिताःस्थिराः । मुष्टकं कुष्ठमेला च यष्टिकं मधुवालकम् ॥ १,१७७.

केशराच्या बिया खाल्ल्याने हलणारे दात घट्ट होतात; तसेच मुस्त, कुड, वेलदोडा, जेष्ठमध आणि मध यांचा उपयोग करावा.

धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुद्धर । कषायं कटुकं वापि तिक्तशाकस्य भक्षणात् ॥ १,१७७.

धने खाल्ल्याने तोंडाचा वास नाहीसा होतो; तसेच तुरट, तिखट किंवा कडू पालेभाज्या खाल्ल्यानेही फायदा होतो.

तलयुक्तस्य नित्यं स्यान्मुखदुर्गन्धताक्षयः । दन्तव्रणानि सर्वाणि क्षयं गच्छन्त्यनेन तु ॥ १,१७७.

नेहमी तेलाचा वापर करणाऱ्याला तोंडाचा वास कायमचा जातो; आणि दातांच्या सर्व जखमा या उपायाने बऱ्या होतात.

काञ्जिकस्य सतैलस्य गण्डूषकवलास्थितिः । ताम्बूलचूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिनुच्छिव ! ॥ १,१७७.

कांजी आणि तेल एकत्र करून तोंडात धरावे, किंवा तांबुळाच्या पानाचा पूड भाजून लावल्याने तोंडाचे आजार नाहीसे होतात, हे शंकरा!

परित्यक्तश्लेष्मणश्च शुण्ठीचर्वणतो यथा । मातुलुङ्गदलान्येला यष्टी मधु च पिप्पली ॥ १,१७७.

सुंठ चावल्याने कफ बाहेर पडतो; त्यासोबतच लिंबाच्या पानं, वेलदोडा, जेष्ठमध, मध आणि पिंपळी यांचा वापर करावा.

जातीपत्रमथैषां च चूर्णं लीढ्वा तथा कृतम् । शेफालिकजटायाश्च चर्वणं गलशुण्ठिनुत् ॥ १,१७७.

जाईच्या पानाचा पूड आणि वरील पदार्थ घेतल्यावर, शेफाळीच्या मुळाचं चावणं केल्याने घशातील कोरडेपणा दूर होतो.

नासाशिरारक्तकर्षान्नश्येच्छंशकर जिह्विका । रसः शिरीषबीजानां हरिद्रायाश्चतुर्गुणः ॥ १,१७७.

नाक, डोके किंवा जिभेला रक्ताचा दोष झाल्यास, शिरीषाच्या बियांचा रस आणि त्याच्या चौपट हळद घ्यावी.

तेन पक्वेन भूतेश नस्यं मस्तकरोगनुत् । गलरोगा विनश्यन्ति नस्यमात्रेण तत्क्षणात् ॥ १,१७७.

हे मिश्रण शिजवून नस्य केल्यास डोक्याचे आजार बरे होतात; नस्य घेतल्यावर घशाचे आजार क्षणात नाहीसे होतात.

दन्तकीटविनाशः म्याद्गुञ्जामूलस्य चर्वणात् । काकजङ्घास्नुहीनीलीकवायो मधुमोजितः ॥ १,१७७.

गुंजेच्या मुळाचं चावणं केल्याने दातातील किड नष्ट होते; काळी माकडी, स्नुही, निळ, आणि मध एकत्र करून घ्यावे.

दन्ताक्रान्तान्दन्तजांश्च कृमीन्नाशयते शिव । घतं कर्कटपादेन दुग्धोन्मिश्रेण साधितम् ॥ १,१७७.

हे शंकरा, हे उपाय दातात होणारे किड आणि इतर किडे नष्ट करतात; कर्कोटकाच्या पायाचा आणि दूधाचा लेप तयार करावा.

तेन चाम्यङ्गितादन्ताः कुर्युः कटकटान्न हि । लिप्त्वा कर्कटपादेन केवलेनाथवाशिव ॥ १,१७७.

हा लेप लावल्याने दात कडाकडा आवाज करत नाहीत; किंवा फक्त कर्कोटकाच्या पायाचा लेप लावावा, हे शंकरा.

त्रिसप्ताहं वाः पिष्टानि ज्योतिष्मत्याः फलानि हि । शुक्लाभयामज्जलेपाद्दन्तस्याङ्ककलङ्कनुत् ॥ १,१७७.

एकवीस दिवस ज्योतिषमतीच्या फळांचा लेप पांढऱ्या मोहरी आणि कच्च्या तांदळासोबत लावल्याने दातांवरील डाग नाहीसे होतात.

लोध्रकुङ्कुममञ्जिष्ठालोहका लेयकानि च । यवतण्डुलमेतैश्च यष्टी मधुसमन्वितैः ॥ १,१७७.

लोध्र, केशर, मंजीठ, लोह आणि इतर पूड; जव आणि तांदूळ यांच्यात जेष्ठमध आणि मध मिसळून घ्यावे.

वारिपिष्टैर्वक्त्रलेपः स्त्रीणां शोभनवक्त्रकृत् । द्विभागं छागदुग्धेन तैलप्रस्थं तु साधितम् ॥ १,१७७.

हे सर्व पदार्थ पाण्यात वाटून चेहऱ्यावर लावल्याने स्त्रियांच्या चेहऱ्याला सुंदरता येते; दोन भाग शेळीचे दूध आणि एक भाग तेल घ्यावे.