गरुडपुराणम्

यवास्तिलाः सैन्धवं च पादिकोद्वर्तनं शुभम् । लिङ्गबाहुस्तनानां च कर्णयोर्वृद्धिकृद्भवेत् । कटुतैलं भल्लातकं बृहती फलदाडिमम् ॥ १,१७६.

यव, तीळ आणि सैंधव मीठ यांचा उटणे उत्तम आहे. लिंग, बाहू आणि स्तन यांना लावल्याने ते वाढतात. तिखट तेल, भल्लातक, बृहती आणि डाळिंब यांचाही वापर होतो.

वल्कलैः साधितैर्लिप्तं लिङ्गं तेन विवर्धते ॥ १,१७६.

वरील झाडांच्या सालींनी केलेले तेल लिंगाला लावल्याने त्याची वाढ होते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७७ हरिरुवाच । सोभाञ्जनपत्ररसं मधुयुक्तं हि चक्षुषोः । भ (च) रणाद्रोगहरणं भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ १,१७७.

हरि म्हणाले: शोभांजनाच्या पानांचा रस आणि मध एकत्र करून डोळ्यांना लावल्याने डोळ्यांचे विकार नाहीसे होतात, यात शंका नाही.

अशीतितिलपुष्पाणि जात्याश्च कुसुमापि च । उषानिम्बामलाशुण्ठीपिप्पलीतण्डुलीयकम् ॥ १,१७७.

ऐंशी तीळफुले, जातीच्या फुलांसह उषा, नीम, आवळा, सुंठ, पिंपळी आणि तांदळाचा वापर करावा.

छायासुष्कां वटीं कुर्यात्पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । मधुना सहसा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत् ॥ १,१७७.

वरील सर्व पदार्थ तांदळाच्या पाण्यात वाटून सावलीत वडी करावी. ती वडी मधासोबत डोळ्यांना लावल्यास अंधुकपणा आणि असे विकार दूर होतात.

बिभीतकास्थिमज्जा तु शङ्खनाभिर्मनः शिला । निम्बपत्रमरीचा नि अजामूत्रेण पेषयेत् ॥ १,१७७.

भिभीतकाच्या बियातील मज्जा, शंखाचं चूर्ण, मनःशिला, निमाची पानं आणि मिरी हे सर्व एकत्र करून शेळीच्या मूत्रात वाटावं.

पुष्पं रात्र्यन्धतां हन्ति तिमिरं पटलं तथा । चतुर्भागानि शङ्खस्य तदर्धेन मनः शिला ॥ १,१७७.

हे औषध रातांधळेपणा आणि डोळ्यांवरील गडद अंधार दूर करतं. यात शंखाचं चार भाग आणि मनःशिलाचा अर्धा भाग घ्यावा.

सैन्धवं च तदर्धेनत्वेतत्पिष्ट्वादकेन तु । छायाशुष्कां तु वटिकां कृत्वा नयनमञ्जयेत् ॥ १,१७७.

त्यात अर्ध्या प्रमाणात सैंधव घालावं, पाण्यात वाटून सावलीत वडी करावी आणि ती डोळ्यांना अंजनासारखी लावावी.

तिमिरं पटलं हन्ति पिचिटं च महौषधम् । त्रिकटु त्रिफलां चैव करं जस्य फलानि च ॥ १,१७७.

हे औषध डोळ्यांवरील गडद पडदा आणि चिकटपणा दूर करतं. त्रिकटू, त्रिफळा आणि करंजाच्या फळांचं औषधही उत्तम आहे.

सैन्धवं रजनीद्वे व भृङ्गराजरसेन हि । पिष्ट्वा तदञ्जनादेव तिमिरादिविनाशनम् ॥ १,१७७.

सैंधव, हळद आणि भृंगराजाचा रस हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांवरील अंधार आणि अशा विकारांचा नाश होतो.

आटरूषकमूलं तु काञ्जिकापिष्टमेव तु । तेनाक्षिबूमिलेपाच्च चक्षुः शूलं विनश्यति ॥ १,१७७.

आटरूषकाचं मूळ तांदळाच्या पाण्यात वाटून डोळ्यांच्या पापण्यांवर लावल्यास डोळ्यांचा वेदना कमी होते.

सतक्रं बदरीमूलं पीतं वाक्षिव्यथां हरेत् । सैन्धंवं कटुतैलं च अपामार्गस्य मूलकम् ॥ १,१७७.

सतकं आणि बदरीचं मूळ घेतल्यास डोळ्यांची जळजळ कमी होते. सैंधव, तिखट तेल आणि अपामार्गाचं मूळही उपयोगी आहे.

क्षीरकाञ्जिकसंघृष्टं ताम्रपात्रे तु तेन च । अञ्जनात्पिञ्जटस्यैव नाशो भवति शङ्कर ॥ १,१७७.

दूध आणि तांदळाच्या पाण्यात तांब्याच्या भांड्यात घासून अंजन केल्यास डोळ्यांतील चिकटपणा नष्ट होतो, हे शंकरा.

ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः । आद्या हि वशामायान्ति मन्त्रेणानेन चाञ्जनात् ॥ १,१७७.

ॐ दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ॐ उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः; हा मंत्र अंजन लावल्यावर सुरुवातीचे विकार शांत होतात.

बिल्वकनीलिकामूलं पिष्टमभ्यञ्जनेन च । अनेनाञ्जितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि ॥ १,१७७.

बिल्व आणि कनीलिकाचं मूळ वाटून डोळ्यांना लावल्यास फक्त एकदाच लावल्यावरही डोळ्यांतील अंधार नाहीसा होतो.

कटुकं (पिप्पली) तगरं चैव हरिद्रामलकं वचा । खदिरपिष्टवात्तश्च अञ्जनान्नेत्ररोगनुत् ॥ १,१७७.

पिंपळी, तगर, हळद, आवळा, वचा आणि खदिर हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांचे रोग बरे होतात.

नीरपूर्णमुखो धौति बृहन्मानेन योऽक्षिणी । प्रभाते नेत्ररोगैश्च नित्यं सर्वैः प्रमुच्यते ॥ १,१७७.

जो दररोज सकाळी तोंड पाण्याने धुतो आणि डोळ्यांना भरपूर अंजन लावतो, त्याला सर्व डोळ्यांचे रोग होत नाहीत.

शुक्लैरण्डस्य मूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम् । छगदग्धसेकमौष्ण्याच्चक्षुषोर्वातशलनत् ॥ १,१७७.

पांढऱ्या एरंडाचं मूळ आणि पान तयार करून डोळ्यांना लावल्यास वाऱ्यामुळे होणारी जळजळ आणि उष्णता कमी होते.

चन्दनं सैन्धवं वृद्धपालाशश्च हरीतकी । पटलं कुसुमं नीली च (व) क्रिकां हरतेऽञ्जनम् ॥ १,१७७.

चंदन, सैंधव, जुना पळस, हरितकी, कुसुम आणि निळी हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांवरील पडदा आणि डाग नाहीसे होतात.

गुञ्जामूलं छागमूत्रे घृष्टं तिमिरनुच्च तत्रौप्यताम्रसुवर्णानां हस्तघृष्टशलाकया ॥ १,१७७.

गुंजाचं मूळ शेळीच्या मूत्रात घासून डोळ्यांवरील अंधारावर लावावं. हे चांदी, तांबे किंवा सोन्याच्या काडीने हाताने घासून लावावं.

घृष्टमुद्वर्तनं रुद्र कामलाव्याधिनाशनम् । घोषाफलमपाघ्रातं पीतकामलनाशनम् ॥ १,१७७.

हे औषध घासून लावल्यास, हे रुद्र, कामला रोग नाहीसा होतो. घोषाचं फळ वास घेतल्यास पिवळ्या कामल्याचा नाश होतो.

दूर्वादाडिमपुष्पं तु अलक्तकहरीतकी । नासार्शवातरक्तनुन्नस्याद्वै स्वरसेन हि ॥ १,१७७.

दुर्वा, डाळिंबाचं फूल, आलक्तक आणि हरितकी यांचा रस घेतल्यास नाकातील गाठी आणि वाऱ्यामुळे होणाऱ्या रक्तस्त्रावाचा नाश होतो.

आपिष्ट्वा जाङ्गली मू (तू) लं तद्रसेन वृषध्वज । नस्यादाराद्विनश्येत नाशार्शो नीललोहित ॥ १,१७७.

जांगलीचं मूळ वाटून त्याचा रस नाकात टाकल्यास, वृषध्वज, निळ्या आणि लाल रंगाच्या नाकातील गाठी नाहीशा होतात.

गव्यं घृतं सर्जरसं रुद्र धन्याकसैन्धवम् । धुत्तूरकं गैरिकं च एतैः साधितसिक्थकम् ॥ १,१७७.

गायीचं तूप, साल वृक्षाचा डिंक, रुद्र, धने, सैंधव मीठ, धोतऱ्याचं बी आणि गेरू — हे सगळं एकत्र करून लावण्यासाठी औषधी लेप तयार करावा.

सतैलं व्रणनुत्स्याच्च स्फुटितोद्धटिताधरे । जातीपत्रं च चर्वित्वा विधृतं मुखरोगनुत् ॥ १,१७७.

तेल लावून ओठांवरच्या जखमा, फाटलेले किंवा उघडलेले ओठ बरे होतात; जाईच्या पानाचा चावून रस धरल्यास तोंडाच्या आजारांवर फायदा होतो.

भक्षात्केसरबीजस्य दन्ताः स्युश्चलिताःस्थिराः । मुष्टकं कुष्ठमेला च यष्टिकं मधुवालकम् ॥ १,१७७.

केशराच्या बिया खाल्ल्याने हलणारे दात घट्ट होतात; तसेच मुस्त, कुड, वेलदोडा, जेष्ठमध आणि मध यांचा उपयोग करावा.

धन्याकमेतददनान्मुखदुर्गन्धनुद्धर । कषायं कटुकं वापि तिक्तशाकस्य भक्षणात् ॥ १,१७७.

धने खाल्ल्याने तोंडाचा वास नाहीसा होतो; तसेच तुरट, तिखट किंवा कडू पालेभाज्या खाल्ल्यानेही फायदा होतो.

तलयुक्तस्य नित्यं स्यान्मुखदुर्गन्धताक्षयः । दन्तव्रणानि सर्वाणि क्षयं गच्छन्त्यनेन तु ॥ १,१७७.

नेहमी तेलाचा वापर करणाऱ्याला तोंडाचा वास कायमचा जातो; आणि दातांच्या सर्व जखमा या उपायाने बऱ्या होतात.

काञ्जिकस्य सतैलस्य गण्डूषकवलास्थितिः । ताम्बूलचूर्णदग्धस्य मुखस्य व्याधिनुच्छिव ! ॥ १,१७७.

कांजी आणि तेल एकत्र करून तोंडात धरावे, किंवा तांबुळाच्या पानाचा पूड भाजून लावल्याने तोंडाचे आजार नाहीसे होतात, हे शंकरा!