गरुडपुराणम्

शिरोऽभ्यङ्गाच्छिराजन्मयूकालिख्याः क्षयं नयेत् । नवदग्धं शङ्खचूर्णं घृष्टसीसकलेपितम् ॥ १,१७६.

हे तेल डोक्याला लावल्याने उवा आणि उवांची अंडी नष्ट होतात. ताजे जाळलेले शंखाचे चूर्ण आणि शिसे एकत्र करून लावल्यानेही फायदा होतो.

कचाः श्लक्ष्णा महाकृष्णा भवन्ति वृषभध्वज । भृङ्गराजं लोहचूर्णं त्रिफला बीजपूरकम् ॥ १,१७६.

वृषभध्वज, भृंगराज, लोखंडाचे चूर्ण, त्रिफळा आणि बीजपूरक यांचा वापर केल्याने केस मऊ, काळेभोर आणि चमकदार होतात.

नीली च करवीरं च गुडमेतैः समं शृतम् । पलितानीह कृष्णानि कुर्याल्लेपान्महौषधम् ॥ १,१७६.

निळी आणि करवीर हे गूळासोबत उकडून त्याचा लेप लावल्याने पांढरे केस पुन्हा काळे होतात.

आम्रास्थिमज्जा त्रिफला नी (ता) ली च भृङ्ग राजकम् । जीर्णं पक्वं लोहचूर्णं काञ्जिकं कृष्णकेशकृत् ॥ १,१७६.

आंब्याच्या कोयीचा गर, त्रिफळा, निळी, भृंगराज, जुने शिजवलेले लोखंडाचे चूर्ण आणि आंबट कढी यांचा लेप लावल्याने केस काळे होतात.

चक्रमर्दकबीजानि कुष्ठमेरण्डमूलकम् । अत्यम्लकाञ्जिकं पिष्ट्वा लेपान्मस्तकरोगनुत् ॥ १,१७६.

चक्रमर्दाच्या बिया, कुष्ट आणि एरंडाच्या मुळ्या अतिशय आंबट कढीसोबत वाटून डोक्याला लेप लावल्याने डोक्याचे विकार कमी होतात.

सैन्धवं च वचा हिङ्गु कुष्ठं नागेश्वरं तथा । शतपुष्पा देवदारु एभिस्तैलं तु साधितम् ॥ १,१७६.

सैंधव मीठ, वचा, हिंग, कुष्ट, नागेश्वर, शतपुष्पा आणि देवदारू यांच्याने केलेले तेल उपयोगी पडते.

गोपुरीपरसेनैव चतुर्भागेन संयुतम् । तत्कणभरणादुग्रकर्णशूलं क्षयं नयेत् ॥ १,१७६.

गोपुरीच्या रसाचा चौथ्या भागात मिसळून कानात घातल्यास तीव्र कानदुखी दूर होते.

मेषमूत्रसैन्धवाभ्यां कर्णयोर्भरणाच्छिव । कर्णयोः पूतिनाशः स्यात्कृमिस्त्रावादिकस्य च ॥ १,१७६.

मेंढ्याचे मूत्र आणि सैंधव मीठ कानात घातल्याने कानातील दुर्गंधी आणि कृमीमुळे होणारा पू किंवा स्राव नाहीसा होतो.

मालतीपुप्पदलयो रसेन भरणात्तथा । गोजलेनैव पूरेण पूयस्त्रावो विनश्यति ॥ १,१७६.

मोगऱ्याच्या फुलांचा रस किंवा गोमूत्र कानात घातल्याने कानातील पूचा स्राव थांबतो.

कष्ठमाषमरीचानि तगरं मधु पिप्पली । अपामार्गोऽश्वगन्धा च बृहती सितसर्षपाः ॥ १,१७६.

कष्ट, काळे हरभरे, पिंपळी, तगर, मध, अपामार्ग, अश्वगंधा, बृहती आणि पांढरे मोहरी हे पदार्थ वापरतात.

यवास्तिलाः सैन्धवं च पादिकोद्वर्तनं शुभम् । लिङ्गबाहुस्तनानां च कर्णयोर्वृद्धिकृद्भवेत् । कटुतैलं भल्लातकं बृहती फलदाडिमम् ॥ १,१७६.

यव, तीळ आणि सैंधव मीठ यांचा उटणे उत्तम आहे. लिंग, बाहू आणि स्तन यांना लावल्याने ते वाढतात. तिखट तेल, भल्लातक, बृहती आणि डाळिंब यांचाही वापर होतो.

वल्कलैः साधितैर्लिप्तं लिङ्गं तेन विवर्धते ॥ १,१७६.

वरील झाडांच्या सालींनी केलेले तेल लिंगाला लावल्याने त्याची वाढ होते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७७ हरिरुवाच । सोभाञ्जनपत्ररसं मधुयुक्तं हि चक्षुषोः । भ (च) रणाद्रोगहरणं भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ १,१७७.

हरि म्हणाले: शोभांजनाच्या पानांचा रस आणि मध एकत्र करून डोळ्यांना लावल्याने डोळ्यांचे विकार नाहीसे होतात, यात शंका नाही.

अशीतितिलपुष्पाणि जात्याश्च कुसुमापि च । उषानिम्बामलाशुण्ठीपिप्पलीतण्डुलीयकम् ॥ १,१७७.

ऐंशी तीळफुले, जातीच्या फुलांसह उषा, नीम, आवळा, सुंठ, पिंपळी आणि तांदळाचा वापर करावा.

छायासुष्कां वटीं कुर्यात्पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । मधुना सहसा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत् ॥ १,१७७.

वरील सर्व पदार्थ तांदळाच्या पाण्यात वाटून सावलीत वडी करावी. ती वडी मधासोबत डोळ्यांना लावल्यास अंधुकपणा आणि असे विकार दूर होतात.

बिभीतकास्थिमज्जा तु शङ्खनाभिर्मनः शिला । निम्बपत्रमरीचा नि अजामूत्रेण पेषयेत् ॥ १,१७७.

भिभीतकाच्या बियातील मज्जा, शंखाचं चूर्ण, मनःशिला, निमाची पानं आणि मिरी हे सर्व एकत्र करून शेळीच्या मूत्रात वाटावं.

पुष्पं रात्र्यन्धतां हन्ति तिमिरं पटलं तथा । चतुर्भागानि शङ्खस्य तदर्धेन मनः शिला ॥ १,१७७.

हे औषध रातांधळेपणा आणि डोळ्यांवरील गडद अंधार दूर करतं. यात शंखाचं चार भाग आणि मनःशिलाचा अर्धा भाग घ्यावा.

सैन्धवं च तदर्धेनत्वेतत्पिष्ट्वादकेन तु । छायाशुष्कां तु वटिकां कृत्वा नयनमञ्जयेत् ॥ १,१७७.

त्यात अर्ध्या प्रमाणात सैंधव घालावं, पाण्यात वाटून सावलीत वडी करावी आणि ती डोळ्यांना अंजनासारखी लावावी.

तिमिरं पटलं हन्ति पिचिटं च महौषधम् । त्रिकटु त्रिफलां चैव करं जस्य फलानि च ॥ १,१७७.

हे औषध डोळ्यांवरील गडद पडदा आणि चिकटपणा दूर करतं. त्रिकटू, त्रिफळा आणि करंजाच्या फळांचं औषधही उत्तम आहे.

सैन्धवं रजनीद्वे व भृङ्गराजरसेन हि । पिष्ट्वा तदञ्जनादेव तिमिरादिविनाशनम् ॥ १,१७७.

सैंधव, हळद आणि भृंगराजाचा रस हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांवरील अंधार आणि अशा विकारांचा नाश होतो.

आटरूषकमूलं तु काञ्जिकापिष्टमेव तु । तेनाक्षिबूमिलेपाच्च चक्षुः शूलं विनश्यति ॥ १,१७७.

आटरूषकाचं मूळ तांदळाच्या पाण्यात वाटून डोळ्यांच्या पापण्यांवर लावल्यास डोळ्यांचा वेदना कमी होते.

सतक्रं बदरीमूलं पीतं वाक्षिव्यथां हरेत् । सैन्धंवं कटुतैलं च अपामार्गस्य मूलकम् ॥ १,१७७.

सतकं आणि बदरीचं मूळ घेतल्यास डोळ्यांची जळजळ कमी होते. सैंधव, तिखट तेल आणि अपामार्गाचं मूळही उपयोगी आहे.

क्षीरकाञ्जिकसंघृष्टं ताम्रपात्रे तु तेन च । अञ्जनात्पिञ्जटस्यैव नाशो भवति शङ्कर ॥ १,१७७.

दूध आणि तांदळाच्या पाण्यात तांब्याच्या भांड्यात घासून अंजन केल्यास डोळ्यांतील चिकटपणा नष्ट होतो, हे शंकरा.

ओं दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ओं उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः । आद्या हि वशामायान्ति मन्त्रेणानेन चाञ्जनात् ॥ १,१७७.

ॐ दद्रु सर क्रों ह्रीं ठः ठः दद्रु सर ह्रीं ह्रीं ॐ उं ऊ सर क्रीं क्रीं ठः ठः; हा मंत्र अंजन लावल्यावर सुरुवातीचे विकार शांत होतात.

बिल्वकनीलिकामूलं पिष्टमभ्यञ्जनेन च । अनेनाञ्जितमात्रेण नश्यन्ति तिमिराणि हि ॥ १,१७७.

बिल्व आणि कनीलिकाचं मूळ वाटून डोळ्यांना लावल्यास फक्त एकदाच लावल्यावरही डोळ्यांतील अंधार नाहीसा होतो.

कटुकं (पिप्पली) तगरं चैव हरिद्रामलकं वचा । खदिरपिष्टवात्तश्च अञ्जनान्नेत्ररोगनुत् ॥ १,१७७.

पिंपळी, तगर, हळद, आवळा, वचा आणि खदिर हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांचे रोग बरे होतात.

नीरपूर्णमुखो धौति बृहन्मानेन योऽक्षिणी । प्रभाते नेत्ररोगैश्च नित्यं सर्वैः प्रमुच्यते ॥ १,१७७.

जो दररोज सकाळी तोंड पाण्याने धुतो आणि डोळ्यांना भरपूर अंजन लावतो, त्याला सर्व डोळ्यांचे रोग होत नाहीत.

शुक्लैरण्डस्य मूलेन पत्रेणापि प्रसाधितम् । छगदग्धसेकमौष्ण्याच्चक्षुषोर्वातशलनत् ॥ १,१७७.

पांढऱ्या एरंडाचं मूळ आणि पान तयार करून डोळ्यांना लावल्यास वाऱ्यामुळे होणारी जळजळ आणि उष्णता कमी होते.

चन्दनं सैन्धवं वृद्धपालाशश्च हरीतकी । पटलं कुसुमं नीली च (व) क्रिकां हरतेऽञ्जनम् ॥ १,१७७.

चंदन, सैंधव, जुना पळस, हरितकी, कुसुम आणि निळी हे सर्व वाटून अंजन केल्यास डोळ्यांवरील पडदा आणि डाग नाहीसे होतात.