गरुडपुराणम्

दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत् । बिल्वादिप पञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे ॥ १,१७५.

किंवा अतिशय थंड पाणी तहान, उलटी, ज्वर आणि जळजळ कमी करण्यासाठी द्यावं; वातज ज्वरात, बेलासारख्या पंचमूलांचा काढा द्यावा.

पाचनं पिप्पलीमूलं गुडृचीविश्वभेषजम् । वातज्वरे त्वयं क्वाथो दत्तः शान्तिकरः परः ॥ १,१७५.

पिंपळी मूळ, गुडूची आणि विश्वभेषज हे पचनास मदत करतात; वातज ज्वरात हा काढा दिल्यास फारच शांतता मिळते.

पित्तज्वरघ्नः समधुः क्वाथः पर्पटनिम्बयोः । विधाने क्रियमाणेऽपि य्सय संज्ञा न जायते ॥ १,१७५.

परपट आणि नीम यांचा मधासह काढा पित्तज ज्वर नष्ट करतो; वेगवेगळ्या प्रकारे तयार केला तरी त्याचा गुण कमी होत नाही.

पादयोस्तु ललाटे वा दहेल्लौहशलाकया । तिक्ता पाठा पर्पटाश्च विशाला त्रिफला त्रिवृत् । सक्षीरो भेदनः क्वाथः सर्वज्वरविशोधनः ॥ १,१७५.

पाय किंवा कपाळ लोखंडी सळईने भाजावं; कडू पाठा, परपट, विशाल, त्रिफळा, त्रिवृत आणि दूध यांचा काढा सर्व ज्वर शुद्ध करणारा आणि रेचक आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७६ श्रीभगवानुवाच । सप्तरात्रात्प्रजायन्ते खल्वाटस्य कचाः शुभाः । दग्धहस्तिदन्तलेपात्साजाक्षीररसाञ्जनात् ॥ १,१७६.

श्रीभगवान म्हणाले: सात रात्रींनंतर, ज्या माणसाच्या डोक्यावर केस नाहीत, त्याला जळलेल्या हत्तीच्या दाताचा लेप, जौचं रस आणि दूधाचं अंजन लावल्याने शुभ्र केस उगवतात.

भृङ्गराजरसेनैव चतुर्भागेन साधितम् । केशवृद्धिकरं तैलं गुञ्जाचूर्णान्वितेन च ॥ १,१७६.

भृंगराजाचा रस चौथ्या भागात घेऊन, गुंजा चूर्ण घालून तयार केलेलं तेल केस वाढविण्यास उपयुक्त आहे.

एलामांसीकुष्ठमुरायुक्तमभ्यङ्गतः शिवम् । गुञ्जाफलं समादेयं लेपनं चन्द्रलुप्तनुत् ॥ १,१७६.

एला, मांसी, कुष्ट आणि उरा यांचं मिश्रण लावल्याने किंवा गुंजा फळाचा लेप लावल्याने चंद्रप्रकाशामुळे आलेली टक्कलपणाही कमी होते.

आम्रास्थिचूर्णलेपाद्वै केशाः सूक्ष्मा भवन्ति च । करञ्जामलकैलाललाक्षालेपोऽरुणापहः ॥ १,१७६.

आंब्याच्या कोयीच्या चूर्णाचा लेप केल्याने केस बारीक आणि मऊ होतात. करंज, आवळा, कोरफड आणि लाख यांचा लेप लावल्याने डोळ्यांची लालसरता कमी होते.

आम्रास्थिमज्जामलकलेपात्केशा भवन्ति वै । बद्धमूला घना दीर्घाः स्नग्धाः स्युर्नोत्पतन्ति च ॥ १,१७६.

आंब्याच्या कोयीच्या गराचा आणि आवळ्याचा लेप केसांना लावल्याने केस मजबूत, दाट, लांब आणि मऊ होतात, तसेच ते गळत नाहीत.

विडङ्गगन्धपाषाणसाधितं तैलमुत्तमम् । सचतुर्गुणगोमूत्रं मनसः शिलमेव वा ॥ १,१७६.

विडंग, गंधपाषाण आणि चारपट गोमूत्र यांच्याने तयार केलेले तेल किंवा मनसा शिळा घालून केलेले तेल फारच गुणकारी असते.

शिरोऽभ्यङ्गाच्छिराजन्मयूकालिख्याः क्षयं नयेत् । नवदग्धं शङ्खचूर्णं घृष्टसीसकलेपितम् ॥ १,१७६.

हे तेल डोक्याला लावल्याने उवा आणि उवांची अंडी नष्ट होतात. ताजे जाळलेले शंखाचे चूर्ण आणि शिसे एकत्र करून लावल्यानेही फायदा होतो.

कचाः श्लक्ष्णा महाकृष्णा भवन्ति वृषभध्वज । भृङ्गराजं लोहचूर्णं त्रिफला बीजपूरकम् ॥ १,१७६.

वृषभध्वज, भृंगराज, लोखंडाचे चूर्ण, त्रिफळा आणि बीजपूरक यांचा वापर केल्याने केस मऊ, काळेभोर आणि चमकदार होतात.

नीली च करवीरं च गुडमेतैः समं शृतम् । पलितानीह कृष्णानि कुर्याल्लेपान्महौषधम् ॥ १,१७६.

निळी आणि करवीर हे गूळासोबत उकडून त्याचा लेप लावल्याने पांढरे केस पुन्हा काळे होतात.

आम्रास्थिमज्जा त्रिफला नी (ता) ली च भृङ्ग राजकम् । जीर्णं पक्वं लोहचूर्णं काञ्जिकं कृष्णकेशकृत् ॥ १,१७६.

आंब्याच्या कोयीचा गर, त्रिफळा, निळी, भृंगराज, जुने शिजवलेले लोखंडाचे चूर्ण आणि आंबट कढी यांचा लेप लावल्याने केस काळे होतात.

चक्रमर्दकबीजानि कुष्ठमेरण्डमूलकम् । अत्यम्लकाञ्जिकं पिष्ट्वा लेपान्मस्तकरोगनुत् ॥ १,१७६.

चक्रमर्दाच्या बिया, कुष्ट आणि एरंडाच्या मुळ्या अतिशय आंबट कढीसोबत वाटून डोक्याला लेप लावल्याने डोक्याचे विकार कमी होतात.

सैन्धवं च वचा हिङ्गु कुष्ठं नागेश्वरं तथा । शतपुष्पा देवदारु एभिस्तैलं तु साधितम् ॥ १,१७६.

सैंधव मीठ, वचा, हिंग, कुष्ट, नागेश्वर, शतपुष्पा आणि देवदारू यांच्याने केलेले तेल उपयोगी पडते.

गोपुरीपरसेनैव चतुर्भागेन संयुतम् । तत्कणभरणादुग्रकर्णशूलं क्षयं नयेत् ॥ १,१७६.

गोपुरीच्या रसाचा चौथ्या भागात मिसळून कानात घातल्यास तीव्र कानदुखी दूर होते.

मेषमूत्रसैन्धवाभ्यां कर्णयोर्भरणाच्छिव । कर्णयोः पूतिनाशः स्यात्कृमिस्त्रावादिकस्य च ॥ १,१७६.

मेंढ्याचे मूत्र आणि सैंधव मीठ कानात घातल्याने कानातील दुर्गंधी आणि कृमीमुळे होणारा पू किंवा स्राव नाहीसा होतो.

मालतीपुप्पदलयो रसेन भरणात्तथा । गोजलेनैव पूरेण पूयस्त्रावो विनश्यति ॥ १,१७६.

मोगऱ्याच्या फुलांचा रस किंवा गोमूत्र कानात घातल्याने कानातील पूचा स्राव थांबतो.

कष्ठमाषमरीचानि तगरं मधु पिप्पली । अपामार्गोऽश्वगन्धा च बृहती सितसर्षपाः ॥ १,१७६.

कष्ट, काळे हरभरे, पिंपळी, तगर, मध, अपामार्ग, अश्वगंधा, बृहती आणि पांढरे मोहरी हे पदार्थ वापरतात.

यवास्तिलाः सैन्धवं च पादिकोद्वर्तनं शुभम् । लिङ्गबाहुस्तनानां च कर्णयोर्वृद्धिकृद्भवेत् । कटुतैलं भल्लातकं बृहती फलदाडिमम् ॥ १,१७६.

यव, तीळ आणि सैंधव मीठ यांचा उटणे उत्तम आहे. लिंग, बाहू आणि स्तन यांना लावल्याने ते वाढतात. तिखट तेल, भल्लातक, बृहती आणि डाळिंब यांचाही वापर होतो.

वल्कलैः साधितैर्लिप्तं लिङ्गं तेन विवर्धते ॥ १,१७६.

वरील झाडांच्या सालींनी केलेले तेल लिंगाला लावल्याने त्याची वाढ होते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७७ हरिरुवाच । सोभाञ्जनपत्ररसं मधुयुक्तं हि चक्षुषोः । भ (च) रणाद्रोगहरणं भवेन्नास्त्यत्र संशयः ॥ १,१७७.

हरि म्हणाले: शोभांजनाच्या पानांचा रस आणि मध एकत्र करून डोळ्यांना लावल्याने डोळ्यांचे विकार नाहीसे होतात, यात शंका नाही.

अशीतितिलपुष्पाणि जात्याश्च कुसुमापि च । उषानिम्बामलाशुण्ठीपिप्पलीतण्डुलीयकम् ॥ १,१७७.

ऐंशी तीळफुले, जातीच्या फुलांसह उषा, नीम, आवळा, सुंठ, पिंपळी आणि तांदळाचा वापर करावा.

छायासुष्कां वटीं कुर्यात्पिष्ट्वा तण्डुलवारिणा । मधुना सहसा चाक्ष्णोरञ्जनात्तिमिरादिनुत् ॥ १,१७७.

वरील सर्व पदार्थ तांदळाच्या पाण्यात वाटून सावलीत वडी करावी. ती वडी मधासोबत डोळ्यांना लावल्यास अंधुकपणा आणि असे विकार दूर होतात.

बिभीतकास्थिमज्जा तु शङ्खनाभिर्मनः शिला । निम्बपत्रमरीचा नि अजामूत्रेण पेषयेत् ॥ १,१७७.

भिभीतकाच्या बियातील मज्जा, शंखाचं चूर्ण, मनःशिला, निमाची पानं आणि मिरी हे सर्व एकत्र करून शेळीच्या मूत्रात वाटावं.

पुष्पं रात्र्यन्धतां हन्ति तिमिरं पटलं तथा । चतुर्भागानि शङ्खस्य तदर्धेन मनः शिला ॥ १,१७७.

हे औषध रातांधळेपणा आणि डोळ्यांवरील गडद अंधार दूर करतं. यात शंखाचं चार भाग आणि मनःशिलाचा अर्धा भाग घ्यावा.

सैन्धवं च तदर्धेनत्वेतत्पिष्ट्वादकेन तु । छायाशुष्कां तु वटिकां कृत्वा नयनमञ्जयेत् ॥ १,१७७.

त्यात अर्ध्या प्रमाणात सैंधव घालावं, पाण्यात वाटून सावलीत वडी करावी आणि ती डोळ्यांना अंजनासारखी लावावी.

तिमिरं पटलं हन्ति पिचिटं च महौषधम् । त्रिकटु त्रिफलां चैव करं जस्य फलानि च ॥ १,१७७.

हे औषध डोळ्यांवरील गडद पडदा आणि चिकटपणा दूर करतं. त्रिकटू, त्रिफळा आणि करंजाच्या फळांचं औषधही उत्तम आहे.