गरुडपुराणम्

ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् । एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ॥ १,१७४.

ज्योतिष्मती गोळा करून, शहाण्याने तेल शिजवावे. हे तेलाचे सार भगंदरावर भरपूर लावावे.

शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् । चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम् ॥ १,१७४.

हे तेल शुद्धीकरण व भर लावण्यासाठी श्रेष्ठ आहे आणि सर्व रंग प्राप्त करून देते. चित्रकादि महातेल सर्व रोग नष्ट करते.

अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् । क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम् ॥ १,१७४.

अजमोदा, सिंदूर, हरिताल, दोन प्रकारच्या निशा, दोन प्रकारचे क्षार, फेस, ताजे आले आणि शाळ वृक्षाचा डिंक यांचे मिश्रण करावे.

इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् । एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम् ॥ १,१७४.

इंद्रवारुणी, अपामार्ग, केळी आणि त्यांच्या रसासह, या सर्वांपासून मोहरीचे तेल आणि शेळीचे मूत्र मिसळून तयार करावे.

मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् । अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति ॥ १,१७४.

हे मिश्रण गायीच्या दुधात हलक्या आचेवर शिजवावे. अजमोदा वगैरे औषधींचे तेल गंडमाळा दूर करते.

विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् । रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत् ॥ १,१७४.

हे तेल नीट शिजवून नंतर शुद्ध करावे. या तेलाने जखम भरून येते आणि कोमलता येते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७५ रुद्र उवाच । एवं धन्वन्तरिर्विष्णुः सुश्रुतादीनुवाच ह । हरिः पुनर्हरायाह नानायोगान्रुगर्दनान् ॥ १,१७५.

रुद्र म्हणाले: धन्वंतरी, विष्णू आणि सुश्रुत यांनी असे सांगितले. पुन्हा हरिने हराला विविध रोगांवर उपाय सांगितले.

हरिरुवाच । सर्वज्वरेषु प्रथमं कार्यं शङ्कर लङ्घनम् । क्वथितोदकपानं च तथा निर्वातसेवनम् ॥ १,१७५.

हरि म्हणाले: शंकरा, सर्व तापात प्रथम उपवास करावा, उकळलेले पाणी प्यावे आणि वाऱ्याचा स्पर्श टाळावा.

अग्निस्वेदाज्ज्वरास्त्वेवं नाशमायान्तिहीश्वर । वातज्वरहरः क्वाथो गुडूच्या मुस्तकेन च ॥ १,१७५.

ईश्वर, अग्निस्वेदाने ताप नाहीसा होतो. गुडुची आणि मुस्तक यांचा काढा वातज्वरावर उपयोगी आहे.

दुरालभैश्चैव घृतं पित्तज्वरहरः शृणु । शुण्ठीपर्पटमुस्तैश्च बालकोशीरचन्दनैः ॥ १,१७५.

दुर्लभ तूप, जे पित्तज ज्वर कमी करतं, त्यात सुंठ, परपट, मुस्ता, बाल, कोशीर आणि चंदन घालतात, असं ऐक.

साज्यः क्वाथः श्लेष्मजं तु सशुण्ठिः सदुरालभः । सवालकः सर्वज्ज्वरं सशुण्ठिः सहपर्पटः ॥ १,१७५.

तूप, सुंठ आणि दुर्लभ यांचा काढा कफज ज्वरावर देतात; त्यात बाल घातल्यास, विशेषतः सुंठ आणि परपटासह, सर्व प्रकारचे ज्वर बरे होतात.

किराततिक्तैर्नारीगुडूचीशुण्ठिमुस्तकैः । पित्तज्वरहरः स्याच्च शृण्वन्यं योगमुत्तमम् ॥ १,१७५.

किराततिक्त, नारी, गुडूची, सुंठ आणि मुस्ता यांचा उत्तम उपाय पित्तज ज्वरावर आहे, तो ऐक.

वालकोशीरपाठाभिः कण्टकारिकमुस्तकैः । ज्वरनुच्च कृतः क्वाथस्तथा वै सुरदारुणा ॥ १,१७५.

बाल, कोशीर, पाठा, कंटकारी, मुस्ता आणि सुरदारू यांचा काढा तीव्र ज्वरावर उपयोगी आहे.

धन्याकनिम्बमुस्तानां समधुः स तु शङ्कर । पटोलपत्रयुक्तस्तु गुडूचीत्रिफलायुतः ॥ १,१७५.

धन्या, नीम आणि मुस्ता यांना मध घालून किंवा पटोलाची पाने, गुडूची आणि त्रिफळा यांसह मिश्रण उपयुक्त आहे, हे शंकरा.

पीतोऽखिलज्वरहरः क्षुधाकृद्वातनुत्त्विदम् । हरीतकीपिप्लीनामामलीचित्रकोद्भवम् ॥ १,१७५.

हे प्यायल्यावर सर्व ज्वर नाहीसे होतात, भूक लागते आणि वात विकार कमी होतात; हे हरितकी, पिंपळी, आवळा आणि चित्रक यापासून बनवतात.

चूर्णं ज्वरं च क्वथितं धान्य (धन्या) कोशीरपपर्पटैः । आमलक्या गुडूच्या च मधुयुक्तं सचन्दनम् ॥ १,१७५.

धन्या, कोशीर, परपट, आवळा, गुडूची, मध आणि चंदन यांचा चूर्ण किंवा काढा ज्वरावर उपयोगी आहे.

समस्तज्वरनुच्च स्यात्सन्निपातहरं शृणु । हरिद्रानिम्बत्रिफलामुस्तकैर्देवदारुणा ॥ १,१७५.

सर्व ज्वर आणि त्रिदोष संतुलन करणारा उपाय ऐक: हळद, नीम, त्रिफळा, मुस्ता आणि देवदारू.

कषायं कटुरोहिण्या सपटोलं सपत्रकम् । त्रिदोषज्वरनुच्चस्यात्पीतं तु क्वथितं जलम् ॥ १,१७५.

कटुरोहिणी, पटोल आणि त्याची पाने यांचा कडू काढा प्यायल्यावर त्रिदोषज ज्वर नाहीसा होतो.

कण्टकार्या नागरस्य गुडूच्या पुष्करेण च । जग्ध्वा नागबलाचूर्णं श्वसकासादिनुद्भवेत् ॥ १,१७५.

कंटकारी, सुंठ, गुडूची आणि पुष्कर यांचा चूर्ण व नागबला चूर्ण घेतल्याने दमा, खोकला आणि अशा आजारांपासून सुटका होते.

कफवातज्वरे देयं जलमुष्णं पिपासिने । विश्वपर्पटकोशीरमुस्तचन्दनसाधितम् ॥ १,१७५.

कफवातज ज्वरात तहान लागलेल्या व्यक्तीस, विश्वपरपट, कोशीर, मुस्ता आणि चंदन याने सिद्ध केलेलं गरम पाणी द्यावं.

दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत् । बिल्वादिप पञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे ॥ १,१७५.

किंवा अतिशय थंड पाणी तहान, उलटी, ज्वर आणि जळजळ कमी करण्यासाठी द्यावं; वातज ज्वरात, बेलासारख्या पंचमूलांचा काढा द्यावा.

पाचनं पिप्पलीमूलं गुडृचीविश्वभेषजम् । वातज्वरे त्वयं क्वाथो दत्तः शान्तिकरः परः ॥ १,१७५.

पिंपळी मूळ, गुडूची आणि विश्वभेषज हे पचनास मदत करतात; वातज ज्वरात हा काढा दिल्यास फारच शांतता मिळते.

पित्तज्वरघ्नः समधुः क्वाथः पर्पटनिम्बयोः । विधाने क्रियमाणेऽपि य्सय संज्ञा न जायते ॥ १,१७५.

परपट आणि नीम यांचा मधासह काढा पित्तज ज्वर नष्ट करतो; वेगवेगळ्या प्रकारे तयार केला तरी त्याचा गुण कमी होत नाही.

पादयोस्तु ललाटे वा दहेल्लौहशलाकया । तिक्ता पाठा पर्पटाश्च विशाला त्रिफला त्रिवृत् । सक्षीरो भेदनः क्वाथः सर्वज्वरविशोधनः ॥ १,१७५.

पाय किंवा कपाळ लोखंडी सळईने भाजावं; कडू पाठा, परपट, विशाल, त्रिफळा, त्रिवृत आणि दूध यांचा काढा सर्व ज्वर शुद्ध करणारा आणि रेचक आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७६ श्रीभगवानुवाच । सप्तरात्रात्प्रजायन्ते खल्वाटस्य कचाः शुभाः । दग्धहस्तिदन्तलेपात्साजाक्षीररसाञ्जनात् ॥ १,१७६.

श्रीभगवान म्हणाले: सात रात्रींनंतर, ज्या माणसाच्या डोक्यावर केस नाहीत, त्याला जळलेल्या हत्तीच्या दाताचा लेप, जौचं रस आणि दूधाचं अंजन लावल्याने शुभ्र केस उगवतात.

भृङ्गराजरसेनैव चतुर्भागेन साधितम् । केशवृद्धिकरं तैलं गुञ्जाचूर्णान्वितेन च ॥ १,१७६.

भृंगराजाचा रस चौथ्या भागात घेऊन, गुंजा चूर्ण घालून तयार केलेलं तेल केस वाढविण्यास उपयुक्त आहे.

एलामांसीकुष्ठमुरायुक्तमभ्यङ्गतः शिवम् । गुञ्जाफलं समादेयं लेपनं चन्द्रलुप्तनुत् ॥ १,१७६.

एला, मांसी, कुष्ट आणि उरा यांचं मिश्रण लावल्याने किंवा गुंजा फळाचा लेप लावल्याने चंद्रप्रकाशामुळे आलेली टक्कलपणाही कमी होते.

आम्रास्थिचूर्णलेपाद्वै केशाः सूक्ष्मा भवन्ति च । करञ्जामलकैलाललाक्षालेपोऽरुणापहः ॥ १,१७६.

आंब्याच्या कोयीच्या चूर्णाचा लेप केल्याने केस बारीक आणि मऊ होतात. करंज, आवळा, कोरफड आणि लाख यांचा लेप लावल्याने डोळ्यांची लालसरता कमी होते.

आम्रास्थिमज्जामलकलेपात्केशा भवन्ति वै । बद्धमूला घना दीर्घाः स्नग्धाः स्युर्नोत्पतन्ति च ॥ १,१७६.

आंब्याच्या कोयीच्या गराचा आणि आवळ्याचा लेप केसांना लावल्याने केस मजबूत, दाट, लांब आणि मऊ होतात, तसेच ते गळत नाहीत.