गरुडपुराणम्

शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला । चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती ॥ १,१७४.

शतपुष्प, देवदारू, मांसी, शैलेयक, बला, चंदन, तगर, कुष्ट, मन:शिला आणि ज्योतिष्मती —

एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् । कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम् ॥ १,१७४.

या सर्व औषधींचे समप्रमाण घेऊन, एक प्रस्थ तूपात शिजवावे. हे औषध कुबड, बुटके, लंगडे, बहिरे, अपंग आणि कुष्ठरोग्यांसाठी उपयुक्त आहे.

वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने । जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम् ॥ १,१७४.

ज्यांची अंग वाऱ्यामुळे मोडली आहेत, मैथुनाने थकलेले, वृद्ध व अशक्त शरीर असलेले, फुगलेले किंवा ज्यांना तोंड कोरडे पडते, अशांसाठी हे औषध आहे.

त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये । सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम् ॥ १,१७४.

हे तेल सर्व रोग नष्ट करणारे आहे. त्वचेतील, शिरांतील आणि स्नायूंतील वात लवकर नाहीसे करते.

नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् । पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक् ॥ १,१७४.

हे नारायण तेल, विष्णूने सांगितलेले, रोग दूर करणारे आहे. सर्व औषधी वेगवेगळ्या घ्या आणि त्यापासून वेगवेगळे तेल व तूप तयार करावे.

शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः । निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः ॥ १,१७४.

शतावरी, गुडुची, चित्रक, गोधन किंवा निर्गुंडी, किंवा कण्टकारीच्या रसासह हे लेप तयार करावा.

वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः । ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना ॥ १,१७४.

वर्षाभू, आलय, वासा आणि त्रिफळा, तसेच ब्राही, इग्ण्डक, भृंगराज आणि कुष्ट यांच्याही मिश्रणाने हे तयार करता येते.

मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः । वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत् ॥ १,१७४.

मुसळी, दशमूळ, खदिर, वट आणि इतर वनस्पती यांच्यापासून वटी, मोदक किंवा चूर्ण तयार करून सर्व रोगांवर उपयोगी आहे.

घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः । लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत् ॥ १,१७४.

तूप, मध, पाणी, साखर आणि इतर पदार्थ, तसेच तिखट मीठ मिसळून, उपलब्धतेनुसार हे औषध तयार करावे.

चित्रकार्कत्रिवृद्वापि यवानीहयमारकम् । सुधां च बालां गणिकां सप्तपर्णसुवर्चिकाम् ॥ १,१७४.

चित्रक, अर्क, त्रिवृत, यवानी, हयमारक, सुधा, बाळा, गणिका, सप्तपर्ण आणि सुवर्चिका यांच्या मिश्रणाने हे तयार करावे.

ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् । एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ॥ १,१७४.

ज्योतिष्मती गोळा करून, शहाण्याने तेल शिजवावे. हे तेलाचे सार भगंदरावर भरपूर लावावे.

शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् । चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम् ॥ १,१७४.

हे तेल शुद्धीकरण व भर लावण्यासाठी श्रेष्ठ आहे आणि सर्व रंग प्राप्त करून देते. चित्रकादि महातेल सर्व रोग नष्ट करते.

अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् । क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम् ॥ १,१७४.

अजमोदा, सिंदूर, हरिताल, दोन प्रकारच्या निशा, दोन प्रकारचे क्षार, फेस, ताजे आले आणि शाळ वृक्षाचा डिंक यांचे मिश्रण करावे.

इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् । एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम् ॥ १,१७४.

इंद्रवारुणी, अपामार्ग, केळी आणि त्यांच्या रसासह, या सर्वांपासून मोहरीचे तेल आणि शेळीचे मूत्र मिसळून तयार करावे.

मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् । अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति ॥ १,१७४.

हे मिश्रण गायीच्या दुधात हलक्या आचेवर शिजवावे. अजमोदा वगैरे औषधींचे तेल गंडमाळा दूर करते.

विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् । रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत् ॥ १,१७४.

हे तेल नीट शिजवून नंतर शुद्ध करावे. या तेलाने जखम भरून येते आणि कोमलता येते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७५ रुद्र उवाच । एवं धन्वन्तरिर्विष्णुः सुश्रुतादीनुवाच ह । हरिः पुनर्हरायाह नानायोगान्रुगर्दनान् ॥ १,१७५.

रुद्र म्हणाले: धन्वंतरी, विष्णू आणि सुश्रुत यांनी असे सांगितले. पुन्हा हरिने हराला विविध रोगांवर उपाय सांगितले.

हरिरुवाच । सर्वज्वरेषु प्रथमं कार्यं शङ्कर लङ्घनम् । क्वथितोदकपानं च तथा निर्वातसेवनम् ॥ १,१७५.

हरि म्हणाले: शंकरा, सर्व तापात प्रथम उपवास करावा, उकळलेले पाणी प्यावे आणि वाऱ्याचा स्पर्श टाळावा.

अग्निस्वेदाज्ज्वरास्त्वेवं नाशमायान्तिहीश्वर । वातज्वरहरः क्वाथो गुडूच्या मुस्तकेन च ॥ १,१७५.

ईश्वर, अग्निस्वेदाने ताप नाहीसा होतो. गुडुची आणि मुस्तक यांचा काढा वातज्वरावर उपयोगी आहे.

दुरालभैश्चैव घृतं पित्तज्वरहरः शृणु । शुण्ठीपर्पटमुस्तैश्च बालकोशीरचन्दनैः ॥ १,१७५.

दुर्लभ तूप, जे पित्तज ज्वर कमी करतं, त्यात सुंठ, परपट, मुस्ता, बाल, कोशीर आणि चंदन घालतात, असं ऐक.

साज्यः क्वाथः श्लेष्मजं तु सशुण्ठिः सदुरालभः । सवालकः सर्वज्ज्वरं सशुण्ठिः सहपर्पटः ॥ १,१७५.

तूप, सुंठ आणि दुर्लभ यांचा काढा कफज ज्वरावर देतात; त्यात बाल घातल्यास, विशेषतः सुंठ आणि परपटासह, सर्व प्रकारचे ज्वर बरे होतात.

किराततिक्तैर्नारीगुडूचीशुण्ठिमुस्तकैः । पित्तज्वरहरः स्याच्च शृण्वन्यं योगमुत्तमम् ॥ १,१७५.

किराततिक्त, नारी, गुडूची, सुंठ आणि मुस्ता यांचा उत्तम उपाय पित्तज ज्वरावर आहे, तो ऐक.

वालकोशीरपाठाभिः कण्टकारिकमुस्तकैः । ज्वरनुच्च कृतः क्वाथस्तथा वै सुरदारुणा ॥ १,१७५.

बाल, कोशीर, पाठा, कंटकारी, मुस्ता आणि सुरदारू यांचा काढा तीव्र ज्वरावर उपयोगी आहे.

धन्याकनिम्बमुस्तानां समधुः स तु शङ्कर । पटोलपत्रयुक्तस्तु गुडूचीत्रिफलायुतः ॥ १,१७५.

धन्या, नीम आणि मुस्ता यांना मध घालून किंवा पटोलाची पाने, गुडूची आणि त्रिफळा यांसह मिश्रण उपयुक्त आहे, हे शंकरा.

पीतोऽखिलज्वरहरः क्षुधाकृद्वातनुत्त्विदम् । हरीतकीपिप्लीनामामलीचित्रकोद्भवम् ॥ १,१७५.

हे प्यायल्यावर सर्व ज्वर नाहीसे होतात, भूक लागते आणि वात विकार कमी होतात; हे हरितकी, पिंपळी, आवळा आणि चित्रक यापासून बनवतात.

चूर्णं ज्वरं च क्वथितं धान्य (धन्या) कोशीरपपर्पटैः । आमलक्या गुडूच्या च मधुयुक्तं सचन्दनम् ॥ १,१७५.

धन्या, कोशीर, परपट, आवळा, गुडूची, मध आणि चंदन यांचा चूर्ण किंवा काढा ज्वरावर उपयोगी आहे.

समस्तज्वरनुच्च स्यात्सन्निपातहरं शृणु । हरिद्रानिम्बत्रिफलामुस्तकैर्देवदारुणा ॥ १,१७५.

सर्व ज्वर आणि त्रिदोष संतुलन करणारा उपाय ऐक: हळद, नीम, त्रिफळा, मुस्ता आणि देवदारू.

कषायं कटुरोहिण्या सपटोलं सपत्रकम् । त्रिदोषज्वरनुच्चस्यात्पीतं तु क्वथितं जलम् ॥ १,१७५.

कटुरोहिणी, पटोल आणि त्याची पाने यांचा कडू काढा प्यायल्यावर त्रिदोषज ज्वर नाहीसा होतो.

कण्टकार्या नागरस्य गुडूच्या पुष्करेण च । जग्ध्वा नागबलाचूर्णं श्वसकासादिनुद्भवेत् ॥ १,१७५.

कंटकारी, सुंठ, गुडूची आणि पुष्कर यांचा चूर्ण व नागबला चूर्ण घेतल्याने दमा, खोकला आणि अशा आजारांपासून सुटका होते.