गरुडपुराणम्

वातानुलोमं दीप्ताग्रर्वर्चः स्निग्धस्य तन्मतम् । रूक्षम्य स्नेदृनं कार्यमभिस्निग्धस्य रूक्षणम् ॥ १,१७३.

स्नेहयुक्त व्यक्तीस वाताचा खालील प्रवाह, तेजस्वी पचनशक्ती व चांगला रंग हे योग्य मानले जातात; रूक्ष असणाऱ्यांना स्नेह द्यावा, आणि आधीच स्नेहयुक्त असणाऱ्यांना रूक्षता आणावी.

श्यामाककोरदोषान्नतक्रपिण्याकसकुभिः । वातश्लेष्माणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते । न स्वेदयेदतिम्थूलरूक्षदुर्वलमूर्छितान् ॥ १,१७३.

श्यामाक, कोद्रव, दोष, नटक, पिण्याक आणि सकुभी हे वायू व कफ विकारात स्वेदनासाठी वापरावे; पण अतिशय जाड, रूक्ष, दुर्बळ किंवा मूर्च्छित लोकांना स्वेद देऊ नये.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७४ धन्वतरिरुवाच । घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् । शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला ॥ १,१७४.

धन्वंतरी म्हणाले: मी तूप, तेल इत्यादी सांगतो, ऐक सुश्रुत, रोगनाशक औषध. शंखपुष्पी, वचा, सोम, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला,

अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी । एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १,१७४.

अभया, गुडूची, अटरूप, कवागुजी — या सर्वांचा समान भाग घेऊन एक प्रस्थ तूप शिजवावे.

कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् । एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम् ॥ १,१७४.

कंटकारी रस व दूध यांचे समान प्रमाण घालावे; हे ब्राह्मी तूप म्हणतात, जे ऐकण्यास व बुध्दीला अत्यंत हितकारक आहे.

त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः । पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी ॥ १,१७४.

त्रिफळा, चित्रक, बला, निर्गुंडी, निम्बवासक, पुनर्नवा, गुडूची, बृहती आणि शतावरी,

एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् । बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् । कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ १,१७४.

या सर्वांनी तूप हवे तसे तयार करावे, जे सर्व रोग दूर करते; शंभर बला काढ्यात अर्धा आढका तेल शिजवावे, त्यात मधूक, मंजीष्ठा, चंदन, उत्पल व पद्मक यांच्या कल्क घालावेत.

सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः । गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम् ॥ १,१७४.

इलायची, पिंपळी, कुष्ट, त्वचा, एला, अगर, केशर यांचे बारीक चूर्ण, तसेच सुगंधी व जीवनदायी औषधी, हे सर्व एक आढका दूध घालून मिसळावे.

एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे । सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान् ॥ १,१७४.

हे सर्व मंद आचेवर शिजवून, शुद्ध चांदीच्या भांड्यात ठेवावे; हे सर्व वात विकार व सर्व धातूंच्या विकारांवर गुणकारी आहे.

तैलमेतत्प्रशमयेद्वल्याक्यं राजवल्लभम् । शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च ॥ १,१७४.

हे तेल सर्व वात विकार शांत करते आणि राजांना प्रिय आहे; शतावरी रसाचा एक प्रस्थ व त्याच प्रमाणात दूध घालावे,

शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला । चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती ॥ १,१७४.

शतपुष्प, देवदारू, मांसी, शैलेयक, बला, चंदन, तगर, कुष्ट, मन:शिला आणि ज्योतिष्मती —

एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् । कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम् ॥ १,१७४.

या सर्व औषधींचे समप्रमाण घेऊन, एक प्रस्थ तूपात शिजवावे. हे औषध कुबड, बुटके, लंगडे, बहिरे, अपंग आणि कुष्ठरोग्यांसाठी उपयुक्त आहे.

वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने । जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम् ॥ १,१७४.

ज्यांची अंग वाऱ्यामुळे मोडली आहेत, मैथुनाने थकलेले, वृद्ध व अशक्त शरीर असलेले, फुगलेले किंवा ज्यांना तोंड कोरडे पडते, अशांसाठी हे औषध आहे.

त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये । सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम् ॥ १,१७४.

हे तेल सर्व रोग नष्ट करणारे आहे. त्वचेतील, शिरांतील आणि स्नायूंतील वात लवकर नाहीसे करते.

नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् । पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक् ॥ १,१७४.

हे नारायण तेल, विष्णूने सांगितलेले, रोग दूर करणारे आहे. सर्व औषधी वेगवेगळ्या घ्या आणि त्यापासून वेगवेगळे तेल व तूप तयार करावे.

शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः । निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः ॥ १,१७४.

शतावरी, गुडुची, चित्रक, गोधन किंवा निर्गुंडी, किंवा कण्टकारीच्या रसासह हे लेप तयार करावा.

वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः । ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना ॥ १,१७४.

वर्षाभू, आलय, वासा आणि त्रिफळा, तसेच ब्राही, इग्ण्डक, भृंगराज आणि कुष्ट यांच्याही मिश्रणाने हे तयार करता येते.

मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः । वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत् ॥ १,१७४.

मुसळी, दशमूळ, खदिर, वट आणि इतर वनस्पती यांच्यापासून वटी, मोदक किंवा चूर्ण तयार करून सर्व रोगांवर उपयोगी आहे.

घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः । लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत् ॥ १,१७४.

तूप, मध, पाणी, साखर आणि इतर पदार्थ, तसेच तिखट मीठ मिसळून, उपलब्धतेनुसार हे औषध तयार करावे.

चित्रकार्कत्रिवृद्वापि यवानीहयमारकम् । सुधां च बालां गणिकां सप्तपर्णसुवर्चिकाम् ॥ १,१७४.

चित्रक, अर्क, त्रिवृत, यवानी, हयमारक, सुधा, बाळा, गणिका, सप्तपर्ण आणि सुवर्चिका यांच्या मिश्रणाने हे तयार करावे.

ज्योतिष्मतीञ्च संभृत्य तैलं धीरो विपाचयेत् । एतन्निष्यन्दनं तैलं भृशं दद्याद्भगन्दरे ॥ १,१७४.

ज्योतिष्मती गोळा करून, शहाण्याने तेल शिजवावे. हे तेलाचे सार भगंदरावर भरपूर लावावे.

शोधनं गेपणं चैव सर्ववर्णकरं परम् । चित्रकाद्यं महातैलं सर्वरोगप्रभञ्जनम् ॥ १,१७४.

हे तेल शुद्धीकरण व भर लावण्यासाठी श्रेष्ठ आहे आणि सर्व रंग प्राप्त करून देते. चित्रकादि महातेल सर्व रोग नष्ट करते.

अजमोदं ससिन्दूरं हरितालं निशाद्वयम् । क्षारद्वयं फेनयुतमार्द्रक सर (शवः लोद्भवम् ॥ १,१७४.

अजमोदा, सिंदूर, हरिताल, दोन प्रकारच्या निशा, दोन प्रकारचे क्षार, फेस, ताजे आले आणि शाळ वृक्षाचा डिंक यांचे मिश्रण करावे.

इन्द्रवारुण्यपामार्गकदलैः स्यन्दनैः समम् । एभिः सर्षपजं तैलमजामूत्रैश्चयोजितम् ॥ १,१७४.

इंद्रवारुणी, अपामार्ग, केळी आणि त्यांच्या रसासह, या सर्वांपासून मोहरीचे तेल आणि शेळीचे मूत्र मिसळून तयार करावे.

मृद्वग्निना पचेदेत्गव्यक्षीरेण संयुतम् । अजमोदादिकं तैलं गण्डमालां व्यपोहति ॥ १,१७४.

हे मिश्रण गायीच्या दुधात हलक्या आचेवर शिजवावे. अजमोदा वगैरे औषधींचे तेल गंडमाळा दूर करते.

विदग्धस्तु पचेत्पक्वं चैव विशोधयेत् । रोपणं मृदुभावं च तैलेनानेन कारयेत् ॥ १,१७४.

हे तेल नीट शिजवून नंतर शुद्ध करावे. या तेलाने जखम भरून येते आणि कोमलता येते.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७५ रुद्र उवाच । एवं धन्वन्तरिर्विष्णुः सुश्रुतादीनुवाच ह । हरिः पुनर्हरायाह नानायोगान्रुगर्दनान् ॥ १,१७५.

रुद्र म्हणाले: धन्वंतरी, विष्णू आणि सुश्रुत यांनी असे सांगितले. पुन्हा हरिने हराला विविध रोगांवर उपाय सांगितले.

हरिरुवाच । सर्वज्वरेषु प्रथमं कार्यं शङ्कर लङ्घनम् । क्वथितोदकपानं च तथा निर्वातसेवनम् ॥ १,१७५.

हरि म्हणाले: शंकरा, सर्व तापात प्रथम उपवास करावा, उकळलेले पाणी प्यावे आणि वाऱ्याचा स्पर्श टाळावा.

अग्निस्वेदाज्ज्वरास्त्वेवं नाशमायान्तिहीश्वर । वातज्वरहरः क्वाथो गुडूच्या मुस्तकेन च ॥ १,१७५.

ईश्वर, अग्निस्वेदाने ताप नाहीसा होतो. गुडुची आणि मुस्तक यांचा काढा वातज्वरावर उपयोगी आहे.