गरुडपुराणम्

अग्नि मन्थो ब्रह्मदण्डी श्वदंष्ट्रैरण्डके तथा । यवकोलकुलत्थादिकर्षाशी दशमूलकम् । पृथक्समस्तो वातातोर्बहुपित्तहरस्तथा ॥ १,१७३.

अग्निमंथ, ब्रह्मदंडी, श्वदंष्ट्रा, एरण्ड, जव, कोला, कुलथ, कर्षाशी, दशमूळ — प्रत्येक वेगळा आणि सर्व मिळून वाताचे विकार आणि अनेक पित्ताचे विकार दूर करतात.

शतावरी विदारी च बालकोशीरचन्दनम् । दूर्वा वटः पिप्पली च बदरी सल्लकी तथा ॥ १,१७३.

शतावरी, विदारी, बालक, शीर, चंदन, दूर्वा, वट, पिप्पळी, बदरी आणि सल्लकी —

कदली चोत्पलं पद्ममुदुम्बरपटोलकन् । अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रागुडकुष्ठकम् ॥ १,१७३.

केळी, उत्पळ, कमळ, उदुंबर, पटोळ आणि नंतर कफ नष्ट करणारा गट: हळद, गूळ आणि कुंठ.

शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधलाङ्गली । सर्पिस्तैलवसामज्जाः स्नेहेषु प्रवरं स्मृतम् ॥ १,१७३.

शतपुष्पी, जाती, व्योष, अरग्वध, लांगळी, तूप, तेल, जनावरांचे चरब व मज्जा — या सर्व स्नेहांमध्ये उत्तम मानले जातात.

तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् । केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् ॥ १,१७३.

बुद्धी, स्मरणशक्ती, मेधा आणि पचनशक्ती वाढवू इच्छिणाऱ्यांसाठी तूप उपयुक्त आहे; पित्त वाढलेल्या व्यक्तीस फक्त तूप द्यावे, तर वात वाढलेल्या व्यक्तीस तूपात मीठ मिसळून द्यावे.

देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमायुतम् । ग्रन्थिनाडीकृमिस्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु ॥ १,१७३.

ज्यांना कफ जास्त आहे, त्यांना तूपात व्योष व क्षार मिसळून द्यावे; तसेच ग्रंथी, नाडी, कृमी, कफ, मेद व वात विकार असणाऱ्यांनाही हेच द्यावे.

तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु । वातातपाम्बुभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु ॥ १,१७३.

ज्यांना पोट साफ होत नाही, त्यांना हलकेपणा व बळ मिळावे म्हणून तेल द्यावे; तसेच ज्यांना वारंवार वारा, उन्हाचा त्रास, पाण्याचा भार, ओझे, स्त्रिया किंवा जास्त व्यायामाने शरीर क्षीण झाले आहे, त्यांनाही तेल उपयुक्त आहे.

रूक्षक्लेशक्षयात्याग्निवाता वृतपथेषु । अथ दग्ध्वा शिराजालं योनिकर्म शिरोरुजि (जम् ) ॥ १,१७३.

रूक्षता, त्रास, क्षय, जास्त पचनशक्ती आणि वाताने मार्ग अडले असता, शिरांचे जाळे भाजून मग गर्भाशय किंवा डोकेदुखीचे उपचार करावेत.

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे । जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च ॥ १,१७३.

उत्तम प्रकृतीसाठी एक पळा, मध्यमासाठी तीन अक्ष, आणि कनिष्ठासाठी अर्धा पळा एवढी मात्रा स्नेहयुक्त काढे व औषधांसाठी योग्य आहे.

जलमुष्णं घृते देयं पृथक्तैले तु शस्यते । सेनेहे पित्ते तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः ॥ १,१७३.

तुपाबरोबर गरम पाणी द्यावे, पण तेलाबरोबर वेगळे द्यावे; स्नेहोपचारात पित्त व तहान असल्यास गरम पाणी प्यावे.

वातानुलोमं दीप्ताग्रर्वर्चः स्निग्धस्य तन्मतम् । रूक्षम्य स्नेदृनं कार्यमभिस्निग्धस्य रूक्षणम् ॥ १,१७३.

स्नेहयुक्त व्यक्तीस वाताचा खालील प्रवाह, तेजस्वी पचनशक्ती व चांगला रंग हे योग्य मानले जातात; रूक्ष असणाऱ्यांना स्नेह द्यावा, आणि आधीच स्नेहयुक्त असणाऱ्यांना रूक्षता आणावी.

श्यामाककोरदोषान्नतक्रपिण्याकसकुभिः । वातश्लेष्माणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते । न स्वेदयेदतिम्थूलरूक्षदुर्वलमूर्छितान् ॥ १,१७३.

श्यामाक, कोद्रव, दोष, नटक, पिण्याक आणि सकुभी हे वायू व कफ विकारात स्वेदनासाठी वापरावे; पण अतिशय जाड, रूक्ष, दुर्बळ किंवा मूर्च्छित लोकांना स्वेद देऊ नये.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७४ धन्वतरिरुवाच । घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् । शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला ॥ १,१७४.

धन्वंतरी म्हणाले: मी तूप, तेल इत्यादी सांगतो, ऐक सुश्रुत, रोगनाशक औषध. शंखपुष्पी, वचा, सोम, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला,

अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी । एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १,१७४.

अभया, गुडूची, अटरूप, कवागुजी — या सर्वांचा समान भाग घेऊन एक प्रस्थ तूप शिजवावे.

कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् । एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम् ॥ १,१७४.

कंटकारी रस व दूध यांचे समान प्रमाण घालावे; हे ब्राह्मी तूप म्हणतात, जे ऐकण्यास व बुध्दीला अत्यंत हितकारक आहे.

त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः । पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी ॥ १,१७४.

त्रिफळा, चित्रक, बला, निर्गुंडी, निम्बवासक, पुनर्नवा, गुडूची, बृहती आणि शतावरी,

एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् । बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् । कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ १,१७४.

या सर्वांनी तूप हवे तसे तयार करावे, जे सर्व रोग दूर करते; शंभर बला काढ्यात अर्धा आढका तेल शिजवावे, त्यात मधूक, मंजीष्ठा, चंदन, उत्पल व पद्मक यांच्या कल्क घालावेत.

सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः । गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम् ॥ १,१७४.

इलायची, पिंपळी, कुष्ट, त्वचा, एला, अगर, केशर यांचे बारीक चूर्ण, तसेच सुगंधी व जीवनदायी औषधी, हे सर्व एक आढका दूध घालून मिसळावे.

एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे । सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान् ॥ १,१७४.

हे सर्व मंद आचेवर शिजवून, शुद्ध चांदीच्या भांड्यात ठेवावे; हे सर्व वात विकार व सर्व धातूंच्या विकारांवर गुणकारी आहे.

तैलमेतत्प्रशमयेद्वल्याक्यं राजवल्लभम् । शतावरीरसप्रस्थं क्षीरप्रस्थं तथैव च ॥ १,१७४.

हे तेल सर्व वात विकार शांत करते आणि राजांना प्रिय आहे; शतावरी रसाचा एक प्रस्थ व त्याच प्रमाणात दूध घालावे,

शतपुष्पं देवदारु मांसी शैलेयकं बला । चन्दनं तगरं कुष्टं मनः शिला ज्योतिष्मती ॥ १,१७४.

शतपुष्प, देवदारू, मांसी, शैलेयक, बला, चंदन, तगर, कुष्ट, मन:शिला आणि ज्योतिष्मती —

एतैः कर्षसमैः कल्कैः घृतप्रस्थं विपाचयेत् । कुव्जवामनपङ्गूनां बधिरव्यङ्गकुष्ठिनाम् ॥ १,१७४.

या सर्व औषधींचे समप्रमाण घेऊन, एक प्रस्थ तूपात शिजवावे. हे औषध कुबड, बुटके, लंगडे, बहिरे, अपंग आणि कुष्ठरोग्यांसाठी उपयुक्त आहे.

वायुना भग्नगात्राणां ये च सीदन्ति मैथुने । जराजर्जरगात्राणां चाध्मानमुख शोषिणाम् ॥ १,१७४.

ज्यांची अंग वाऱ्यामुळे मोडली आहेत, मैथुनाने थकलेले, वृद्ध व अशक्त शरीर असलेले, फुगलेले किंवा ज्यांना तोंड कोरडे पडते, अशांसाठी हे औषध आहे.

त्वग्गताश्चापि ये वाता शिरास्नायुगताश्च ये । सर्वांस्तान्नाशयत्याशु तैलं रोगकुलान्तकम् ॥ १,१७४.

हे तेल सर्व रोग नष्ट करणारे आहे. त्वचेतील, शिरांतील आणि स्नायूंतील वात लवकर नाहीसे करते.

नारायणमिदं तैलं विष्णुनोक्तं रुगर्दनम् । पृथक्तैलं घृतं कुर्यात्समस्तैरौषधैः पृथक् ॥ १,१७४.

हे नारायण तेल, विष्णूने सांगितलेले, रोग दूर करणारे आहे. सर्व औषधी वेगवेगळ्या घ्या आणि त्यापासून वेगवेगळे तेल व तूप तयार करावे.

शतावर्या गुडूच्या वा चित्रकै गोचनान्वितैः । निर्गुण्ड्या वा प्रसारः स्यात्कण्टकार्या रसादिभिः ॥ १,१७४.

शतावरी, गुडुची, चित्रक, गोधन किंवा निर्गुंडी, किंवा कण्टकारीच्या रसासह हे लेप तयार करावा.

वर्षाभूवालया वापि वासकन फलत्रिकैः । ब्राहया चैग्ण्डकेनापि भृङ्गराजेन कुष्टिना ॥ १,१७४.

वर्षाभू, आलय, वासा आणि त्रिफळा, तसेच ब्राही, इग्ण्डक, भृंगराज आणि कुष्ट यांच्याही मिश्रणाने हे तयार करता येते.

मुसल्या दशमूलेन खदिरेण वटादिभिः । वटिका मोदको वापि चूर्ण स्यात्सर्वरोगनुत् ॥ १,१७४.

मुसळी, दशमूळ, खदिर, वट आणि इतर वनस्पती यांच्यापासून वटी, मोदक किंवा चूर्ण तयार करून सर्व रोगांवर उपयोगी आहे.

घृतेन मधुना वापि अद्भिः खण्डगुडादिभिः । लवणैः कटुकैर्युक्तं यथालाभं च गेगनुत् ॥ १,१७४.

तूप, मध, पाणी, साखर आणि इतर पदार्थ, तसेच तिखट मीठ मिसळून, उपलब्धतेनुसार हे औषध तयार करावे.