गरुडपुराणम्

व्योषशिग्रूमूलकं देवदारु च कुष्ठकम् । लशुनं वल्गुजी फलं मुस्तागुग्गुलुलाङ्गली ॥ १,१७३.

व्योष, शिग्रूचे मूळ, देवदारू, कुंठ, लसूण, वल्गुजीचे फळ, मुस्ता, गुग्गुलू आणि लांगली —

कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् । स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः । एकोऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत् ॥ १,१७३.

तिखट चव पचनास मदत करते, शुद्ध करते, त्वचा विकार, खाज आणि कफ नष्ट करते; स्थूलपणा, आळशीपणा आणि कृमी नष्ट करते, वीर्य आणि मेदाच्या विरोधात जाते; खूप घेतल्यास चक्कर, जळजळ आणि इतर त्रास होतो.

कृतमालः कीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा । स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी ॥ १,१७३.

कृतमाळा, कीराणी, हळद, जव, गोड काटा, वेत्र, बृहती आणि शंखिनी —

गुडूची चद्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि । कारवेल्लकवार्ताकुकरवीरकवासकाः ॥ १,१७३.

गुडुची, द्रवंत, त्रिवृत, मंडूकपर्णी, कारवेल्ला, वांगी, करवीर आणि वासका —

रोहिणी शङ्खचूर्णं च कर्कोटो वै जयन्तिका । जातीवारुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्नवा ॥ १,१७३.

रोहिणी, शंखाचा चुर्ण, कर्कोटा, जयंतिका, जाती, वारुणक, निम्बू, ज्योतिष्मती आणि पुनर्नवा —

तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनी दीपनस्तथा । शोधनो ज्वरतृष्णाघ्नो मूर्छाकण्ठार्तिकादिजित् ॥ १,१७३.

कडू चव कापते, शुद्ध करते आणि पचनास मदत करते; ती शुद्ध करते, ताप आणि तहान कमी करते, मूर्च्छा, घसा दुखणे आणि अशा आजारांवर विजय मिळवते.

विण्मूत्रक्लेदसंशोषो ह्यत्यर्थं स च सेवितः । हनुस्तम्भाक्षेपकार्तिशिरः शूलब्रणादिकृत् ॥ १,१७३.

खूप प्रमाणात घेतल्यास, ही विष्ठा आणि मूत्र कोरडे करते; जबड्याला कडकपणा, आकडी, वेदना, डोकेदुखी आणि जखमा निर्माण करते.

त्रिफलासल्लकीजम्बु आम्रातकवचादिकम् । तिन्दुकं वकुलं शालं पालङ्कीमुद्गचिल्लकम् ॥ १,१७३.

त्रिफळा, सल्लकी, जांभूळ, आम्रातक, वचा, तिंदूक, वकुल, शाळ, पालंकी, मुग आणि चिल्लक —

कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनक्लेदशोषणः । एकोऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदये चाथ पीडकः । मुखशोषज्वराध्मानमन्यास्तम्भादिकारकः ॥ १,१७३.

कषाय चव बांधून ठेवते, जखमा भरते, घट्टपणा आणते आणि ओलावा कमी करते; एकट्या आणि खूप प्रमाणात घेतल्यास हृदयात वेदना, तोंड कोरडे, ताप, पोट फुगणे आणि इतर कडकपणा निर्माण करते.

हरिद्राकुष्ठलवणं मेषशृङ्गिबलाद्वयम् । कच्छुरा सल्लकी पाठा पुनर्नवा शतावरी ॥ १,१७३.

हळद, कुंठ, खडक मीठ, मेषशृंगी, दोन्ही बला, कच्छुरा, सल्लकी, पाठा, पुनर्नवा आणि शतावरी —

अग्नि मन्थो ब्रह्मदण्डी श्वदंष्ट्रैरण्डके तथा । यवकोलकुलत्थादिकर्षाशी दशमूलकम् । पृथक्समस्तो वातातोर्बहुपित्तहरस्तथा ॥ १,१७३.

अग्निमंथ, ब्रह्मदंडी, श्वदंष्ट्रा, एरण्ड, जव, कोला, कुलथ, कर्षाशी, दशमूळ — प्रत्येक वेगळा आणि सर्व मिळून वाताचे विकार आणि अनेक पित्ताचे विकार दूर करतात.

शतावरी विदारी च बालकोशीरचन्दनम् । दूर्वा वटः पिप्पली च बदरी सल्लकी तथा ॥ १,१७३.

शतावरी, विदारी, बालक, शीर, चंदन, दूर्वा, वट, पिप्पळी, बदरी आणि सल्लकी —

कदली चोत्पलं पद्ममुदुम्बरपटोलकन् । अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रागुडकुष्ठकम् ॥ १,१७३.

केळी, उत्पळ, कमळ, उदुंबर, पटोळ आणि नंतर कफ नष्ट करणारा गट: हळद, गूळ आणि कुंठ.

शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधलाङ्गली । सर्पिस्तैलवसामज्जाः स्नेहेषु प्रवरं स्मृतम् ॥ १,१७३.

शतपुष्पी, जाती, व्योष, अरग्वध, लांगळी, तूप, तेल, जनावरांचे चरब व मज्जा — या सर्व स्नेहांमध्ये उत्तम मानले जातात.

तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् । केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् ॥ १,१७३.

बुद्धी, स्मरणशक्ती, मेधा आणि पचनशक्ती वाढवू इच्छिणाऱ्यांसाठी तूप उपयुक्त आहे; पित्त वाढलेल्या व्यक्तीस फक्त तूप द्यावे, तर वात वाढलेल्या व्यक्तीस तूपात मीठ मिसळून द्यावे.

देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमायुतम् । ग्रन्थिनाडीकृमिस्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु ॥ १,१७३.

ज्यांना कफ जास्त आहे, त्यांना तूपात व्योष व क्षार मिसळून द्यावे; तसेच ग्रंथी, नाडी, कृमी, कफ, मेद व वात विकार असणाऱ्यांनाही हेच द्यावे.

तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु । वातातपाम्बुभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु ॥ १,१७३.

ज्यांना पोट साफ होत नाही, त्यांना हलकेपणा व बळ मिळावे म्हणून तेल द्यावे; तसेच ज्यांना वारंवार वारा, उन्हाचा त्रास, पाण्याचा भार, ओझे, स्त्रिया किंवा जास्त व्यायामाने शरीर क्षीण झाले आहे, त्यांनाही तेल उपयुक्त आहे.

रूक्षक्लेशक्षयात्याग्निवाता वृतपथेषु । अथ दग्ध्वा शिराजालं योनिकर्म शिरोरुजि (जम् ) ॥ १,१७३.

रूक्षता, त्रास, क्षय, जास्त पचनशक्ती आणि वाताने मार्ग अडले असता, शिरांचे जाळे भाजून मग गर्भाशय किंवा डोकेदुखीचे उपचार करावेत.

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे । जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च ॥ १,१७३.

उत्तम प्रकृतीसाठी एक पळा, मध्यमासाठी तीन अक्ष, आणि कनिष्ठासाठी अर्धा पळा एवढी मात्रा स्नेहयुक्त काढे व औषधांसाठी योग्य आहे.

जलमुष्णं घृते देयं पृथक्तैले तु शस्यते । सेनेहे पित्ते तु तृष्णायां पिबेदुष्णोदकं नरः ॥ १,१७३.

तुपाबरोबर गरम पाणी द्यावे, पण तेलाबरोबर वेगळे द्यावे; स्नेहोपचारात पित्त व तहान असल्यास गरम पाणी प्यावे.

वातानुलोमं दीप्ताग्रर्वर्चः स्निग्धस्य तन्मतम् । रूक्षम्य स्नेदृनं कार्यमभिस्निग्धस्य रूक्षणम् ॥ १,१७३.

स्नेहयुक्त व्यक्तीस वाताचा खालील प्रवाह, तेजस्वी पचनशक्ती व चांगला रंग हे योग्य मानले जातात; रूक्ष असणाऱ्यांना स्नेह द्यावा, आणि आधीच स्नेहयुक्त असणाऱ्यांना रूक्षता आणावी.

श्यामाककोरदोषान्नतक्रपिण्याकसकुभिः । वातश्लेष्माणि वाते वा कफे वा स्वेद इष्यते । न स्वेदयेदतिम्थूलरूक्षदुर्वलमूर्छितान् ॥ १,१७३.

श्यामाक, कोद्रव, दोष, नटक, पिण्याक आणि सकुभी हे वायू व कफ विकारात स्वेदनासाठी वापरावे; पण अतिशय जाड, रूक्ष, दुर्बळ किंवा मूर्च्छित लोकांना स्वेद देऊ नये.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७४ धन्वतरिरुवाच । घृततैलादि वक्ष्यामि शृणु सुश्रुत रोगनुत् । शङ्खपुष्पी वचा सोमा ब्राह्मी ब्रह्मसुवर्चला ॥ १,१७४.

धन्वंतरी म्हणाले: मी तूप, तेल इत्यादी सांगतो, ऐक सुश्रुत, रोगनाशक औषध. शंखपुष्पी, वचा, सोम, ब्राह्मी, ब्रह्मसुवर्चला,

अभया च गुडूची च अटरूपकवागुजी । एतैरक्षसमैर्भागैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १,१७४.

अभया, गुडूची, अटरूप, कवागुजी — या सर्वांचा समान भाग घेऊन एक प्रस्थ तूप शिजवावे.

कण्टकार्या रसप्रस्थक्षीरप्रस्थममन्वितम् । एतद्ब्राह्मीघृतं नाम श्रुतिमेधाकरं परम् ॥ १,१७४.

कंटकारी रस व दूध यांचे समान प्रमाण घालावे; हे ब्राह्मी तूप म्हणतात, जे ऐकण्यास व बुध्दीला अत्यंत हितकारक आहे.

त्रिफलाचित्रकबलानिर्गुण्डी निम्बवासकाः । पुनर्नवा गुडूची च बृहती च शतावरी ॥ १,१७४.

त्रिफळा, चित्रक, बला, निर्गुंडी, निम्बवासक, पुनर्नवा, गुडूची, बृहती आणि शतावरी,

एतैर्घृतं यथालाभं सर्वरोगविमर्दनम् । बलाशतकषाये तु तैलस्यार्धाढकं पचेत् । कल्कैर्मधूकमञ्जिष्ठाचन्दनोत्पलपद्मकैः ॥ १,१७४.

या सर्वांनी तूप हवे तसे तयार करावे, जे सर्व रोग दूर करते; शंभर बला काढ्यात अर्धा आढका तेल शिजवावे, त्यात मधूक, मंजीष्ठा, चंदन, उत्पल व पद्मक यांच्या कल्क घालावेत.

सूक्ष्मैलापिप्पलीकुष्ठत्वगेलागुरुकेसरैः । गन्धाश्वजीवनीयैश्च क्षीराढकसमाश्रितम् ॥ १,१७४.

इलायची, पिंपळी, कुष्ट, त्वचा, एला, अगर, केशर यांचे बारीक चूर्ण, तसेच सुगंधी व जीवनदायी औषधी, हे सर्व एक आढका दूध घालून मिसळावे.

एतन्मृद्वग्निना पक्वं स्थापयेद्राजते शुभे । सर्ववातविकारांस्तु सर्वधात्वन्तराश्रयान् ॥ १,१७४.

हे सर्व मंद आचेवर शिजवून, शुद्ध चांदीच्या भांड्यात ठेवावे; हे सर्व वात विकार व सर्व धातूंच्या विकारांवर गुणकारी आहे.