गरुडपुराणम्

मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्विवारुगीक्षुरम् । गम्भगी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्जूरकं बला ॥ १,१७३.

मज्जा, श्रुंगाटक, जव, यव, उरुगी, क्षुर, गंभारी, पौष्कराचे बी, द्राक्षा, खजूर आणि बला यांचा समावेश आहे.

नारिकलेक्ष्वात्मणुप्ता विदारी च प्रियालकम् । मधुकं तालकष्माण्डं मुख्योऽयं मधुरो गणः ॥ १,१७३.

नारळ, इक्ष्वाकू, आत्मनुप्त, विदारी, पियाळ, मधुक, ताळ, कश्मांड—हे मुख्य मधुर पदार्थ आहेत.

मूर्छादाहप्रशमनः पडिन्द्रियप्रसादनः । कृमिकृत्कफकृच्चैव एकोऽत्यर्थ निपेवितः ॥ १,१७३.

हे पदार्थ मूर्चा आणि दाह शमवतात, इंद्रिये शुद्ध करतात, कृमी आणि कफ निर्माण करतात, आणि खूप वापरल्यास हानी करतात.

श्वासकासाम्यमाधुर्यस्वरघातार्वुदानि च । गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत् ॥ १,१७३.

श्वास, खोकला, मधुमेह, स्वरभंग, गाठी, गळा सुजणे, श्लीपद यासाठी गुळाचा लेप आणि असेच पदार्थ लावावेत.

दाडिमामलकाम्रं च कपित्थकरमर्दकौ । मातुलुङ्गाम्रातकं च बदरं तिन्तडीफलम् ॥ १,१७३.

दाडिम, आवळा, आंबा, कपित्थ, करमर्द, मातुलुंग, आम्रातक, बड, आणि चिंचेचे फळ यांचा समावेश आहे.

दधि तक्रं काञ्जिकं च लकुचं चाम्लवे तसम् । अम्लो लोणः शुण्ठीयुक्तो जारणः पाचनो रसः ॥ १,१७३.

दही, ताक, कांजी, लकुचा आणि इतर आंबट पदार्थ — आंबट चवीत मीठ आणि आले घातल्याने पचन सुधारते आणि अन्न पचायला मदत होते.

क्लेदनो वातकृद्धृप्यो विदाही चानुलोमनः । अम्लोऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्याद्धै दन्तहर्षकम् ॥ १,१७३.

आंबट चव ओलावा वाढवते, वात वाढवते, तीक्ष्ण असते, जळजळ निर्माण करते आणि खाली जाण्याची क्रिया वाढवते; खूप प्रमाणात घेतल्यास दातांत झिणझिणी निर्माण होते.

शरीरस्य च शैतिल्यं स्वरकण्ठास्यहृद्दहेत् । छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयित्वाग्निभावितः ॥ १,१७३.

ही शरीराला सैलपणा आणते, आवाज बसतो, घसा, तोंड आणि हृदयाचे विकार होते; जखमा आणि फोड पिकल्यावर जळजळ निर्माण करते.

लवणानि यवक्षारसर्जिकादिश्च लावणः । शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत् ॥ १,१७३.

सामान्य मीठ, यवक्षार, सर्जिका आणि इतर मीठ — मिठाची चव शुद्ध करते, पचन सुधारते, ओलावा वाढवते आणि विभाजन व पसरण्याची क्रिया करते.

मार्गरोधी मार्दवकृत्स एकः परिषेवितः । गात्रकण्डूकोष्ठशोथवैवर्ण्यं जनयेद्रसः । रक्तवातं पित्तरक्तं पुंस्त्वेन्द्रियरुजादिकम् ॥ १,१७३.

एकट्या मिठाचा वापर मार्ग बंद करतो आणि मऊपणा आणतो; अंगाला खाज, पोट फुगणे, रंग बदलणे, रक्ताचे विकार, वात, पित्त, रक्ताचे विकार, नपुंसकत्व आणि इंद्रियांचे आजार निर्माण होतात.

व्योषशिग्रूमूलकं देवदारु च कुष्ठकम् । लशुनं वल्गुजी फलं मुस्तागुग्गुलुलाङ्गली ॥ १,१७३.

व्योष, शिग्रूचे मूळ, देवदारू, कुंठ, लसूण, वल्गुजीचे फळ, मुस्ता, गुग्गुलू आणि लांगली —

कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् । स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः । एकोऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत् ॥ १,१७३.

तिखट चव पचनास मदत करते, शुद्ध करते, त्वचा विकार, खाज आणि कफ नष्ट करते; स्थूलपणा, आळशीपणा आणि कृमी नष्ट करते, वीर्य आणि मेदाच्या विरोधात जाते; खूप घेतल्यास चक्कर, जळजळ आणि इतर त्रास होतो.

कृतमालः कीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा । स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी ॥ १,१७३.

कृतमाळा, कीराणी, हळद, जव, गोड काटा, वेत्र, बृहती आणि शंखिनी —

गुडूची चद्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि । कारवेल्लकवार्ताकुकरवीरकवासकाः ॥ १,१७३.

गुडुची, द्रवंत, त्रिवृत, मंडूकपर्णी, कारवेल्ला, वांगी, करवीर आणि वासका —

रोहिणी शङ्खचूर्णं च कर्कोटो वै जयन्तिका । जातीवारुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्नवा ॥ १,१७३.

रोहिणी, शंखाचा चुर्ण, कर्कोटा, जयंतिका, जाती, वारुणक, निम्बू, ज्योतिष्मती आणि पुनर्नवा —

तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनी दीपनस्तथा । शोधनो ज्वरतृष्णाघ्नो मूर्छाकण्ठार्तिकादिजित् ॥ १,१७३.

कडू चव कापते, शुद्ध करते आणि पचनास मदत करते; ती शुद्ध करते, ताप आणि तहान कमी करते, मूर्च्छा, घसा दुखणे आणि अशा आजारांवर विजय मिळवते.

विण्मूत्रक्लेदसंशोषो ह्यत्यर्थं स च सेवितः । हनुस्तम्भाक्षेपकार्तिशिरः शूलब्रणादिकृत् ॥ १,१७३.

खूप प्रमाणात घेतल्यास, ही विष्ठा आणि मूत्र कोरडे करते; जबड्याला कडकपणा, आकडी, वेदना, डोकेदुखी आणि जखमा निर्माण करते.

त्रिफलासल्लकीजम्बु आम्रातकवचादिकम् । तिन्दुकं वकुलं शालं पालङ्कीमुद्गचिल्लकम् ॥ १,१७३.

त्रिफळा, सल्लकी, जांभूळ, आम्रातक, वचा, तिंदूक, वकुल, शाळ, पालंकी, मुग आणि चिल्लक —

कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनक्लेदशोषणः । एकोऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदये चाथ पीडकः । मुखशोषज्वराध्मानमन्यास्तम्भादिकारकः ॥ १,१७३.

कषाय चव बांधून ठेवते, जखमा भरते, घट्टपणा आणते आणि ओलावा कमी करते; एकट्या आणि खूप प्रमाणात घेतल्यास हृदयात वेदना, तोंड कोरडे, ताप, पोट फुगणे आणि इतर कडकपणा निर्माण करते.

हरिद्राकुष्ठलवणं मेषशृङ्गिबलाद्वयम् । कच्छुरा सल्लकी पाठा पुनर्नवा शतावरी ॥ १,१७३.

हळद, कुंठ, खडक मीठ, मेषशृंगी, दोन्ही बला, कच्छुरा, सल्लकी, पाठा, पुनर्नवा आणि शतावरी —

अग्नि मन्थो ब्रह्मदण्डी श्वदंष्ट्रैरण्डके तथा । यवकोलकुलत्थादिकर्षाशी दशमूलकम् । पृथक्समस्तो वातातोर्बहुपित्तहरस्तथा ॥ १,१७३.

अग्निमंथ, ब्रह्मदंडी, श्वदंष्ट्रा, एरण्ड, जव, कोला, कुलथ, कर्षाशी, दशमूळ — प्रत्येक वेगळा आणि सर्व मिळून वाताचे विकार आणि अनेक पित्ताचे विकार दूर करतात.

शतावरी विदारी च बालकोशीरचन्दनम् । दूर्वा वटः पिप्पली च बदरी सल्लकी तथा ॥ १,१७३.

शतावरी, विदारी, बालक, शीर, चंदन, दूर्वा, वट, पिप्पळी, बदरी आणि सल्लकी —

कदली चोत्पलं पद्ममुदुम्बरपटोलकन् । अथ श्लेष्महरो वर्गो हरिद्रागुडकुष्ठकम् ॥ १,१७३.

केळी, उत्पळ, कमळ, उदुंबर, पटोळ आणि नंतर कफ नष्ट करणारा गट: हळद, गूळ आणि कुंठ.

शतपुष्पी च जाती च व्योषारग्वधलाङ्गली । सर्पिस्तैलवसामज्जाः स्नेहेषु प्रवरं स्मृतम् ॥ १,१७३.

शतपुष्पी, जाती, व्योष, अरग्वध, लांगळी, तूप, तेल, जनावरांचे चरब व मज्जा — या सर्व स्नेहांमध्ये उत्तम मानले जातात.

तथा धीस्मृतिमेधाग्निकाङ्क्षिणां शस्यते घृतम् । केवलं पैत्तिके सर्पिर्वातिके लवणान्वितम् ॥ १,१७३.

बुद्धी, स्मरणशक्ती, मेधा आणि पचनशक्ती वाढवू इच्छिणाऱ्यांसाठी तूप उपयुक्त आहे; पित्त वाढलेल्या व्यक्तीस फक्त तूप द्यावे, तर वात वाढलेल्या व्यक्तीस तूपात मीठ मिसळून द्यावे.

देयं बहुकफे वापि व्योषक्षारसमायुतम् । ग्रन्थिनाडीकृमिस्लेष्ममेदोमारुतरोगिषु ॥ १,१७३.

ज्यांना कफ जास्त आहे, त्यांना तूपात व्योष व क्षार मिसळून द्यावे; तसेच ग्रंथी, नाडी, कृमी, कफ, मेद व वात विकार असणाऱ्यांनाही हेच द्यावे.

तैलं लाघवदार्ढ्याय क्रूरकोष्ठेषु देहिषु । वातातपाम्बुभारस्त्रीव्यायामक्षीणधातुषु ॥ १,१७३.

ज्यांना पोट साफ होत नाही, त्यांना हलकेपणा व बळ मिळावे म्हणून तेल द्यावे; तसेच ज्यांना वारंवार वारा, उन्हाचा त्रास, पाण्याचा भार, ओझे, स्त्रिया किंवा जास्त व्यायामाने शरीर क्षीण झाले आहे, त्यांनाही तेल उपयुक्त आहे.

रूक्षक्लेशक्षयात्याग्निवाता वृतपथेषु । अथ दग्ध्वा शिराजालं योनिकर्म शिरोरुजि (जम् ) ॥ १,१७३.

रूक्षता, त्रास, क्षय, जास्त पचनशक्ती आणि वाताने मार्ग अडले असता, शिरांचे जाळे भाजून मग गर्भाशय किंवा डोकेदुखीचे उपचार करावेत.

उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिश्चाक्षैश्च मध्यमे । जघन्यस्य पलार्धेन स्नेहक्वाथौषधेषु च ॥ १,१७३.

उत्तम प्रकृतीसाठी एक पळा, मध्यमासाठी तीन अक्ष, आणि कनिष्ठासाठी अर्धा पळा एवढी मात्रा स्नेहयुक्त काढे व औषधांसाठी योग्य आहे.