गरुडपुराणम्

दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् । जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम् ॥ १,१७२.

दाडिम, आवळा, कोल, करमर्द, पियाळ, जांबिरा, नागांग, आम्रातक आणि कपित्थ हे फळे सांगितली आहेत.

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच । जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम् ॥ १,१७२.

ही फळे पित्तासाठी हितकर असून वात शांत करतात, पण कफ वाढवतात. जिमूतक, इक्ष्वाकू आणि कुटजाने तयार केलेले पाणी बांधून ठेवते.

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी । पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा ॥ १,१७२.

धमार्गव आणि अर्क नेहमी वमनासाठी एकत्र करावे. सकाळी वमन करण्यासाठी मदन, इंद्रयव आणि वचा वापरतात.

मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् । मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम् ॥ १,१७२.

मऊ पोट असलेल्या व्यक्तीला पित्त त्रास देतो; कठीण पोट असलेल्या व्यक्तीला वात आणि कफ त्रास देतात; मध्यम दोष असलेल्यांना त्रिवृतने शुद्धी केली जाते.

शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् । हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ १,१७२.

त्रिवृत, साखर आणि मध मिसळून, सैंधव मीठ, नागर, हरितकी, विहंग, हे गोमूत्रात दिल्यास शुद्धी होते.

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा । वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत् ॥ १,१७२.

एरण्ड तेल आणि त्रिफळाचा काढा, दुप्पट प्रमाणात, वातप्रधान विकारात जेवणानंतर वमनासाठी द्यावा.

वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् । कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने ॥ १,१७२.

बांबूचे नळ आठ किंवा बारा बोट लांब, कर्कंधू फळासारखे छिद्र असलेले, पाठीवर झोपलेल्या व्यक्तीस वस्ती देण्यासाठी तयार करावे.

निरूहदानेऽपि विधिरयमेवमुदीरितः । अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात् ॥ १,१७२.

निरुह देण्याची हीच पद्धत सांगितली आहे; अर्ध, तीन-चतुर्थांश किंवा एक पल प्रमाण, हलका, मध्यम किंवा उत्तम असे क्रमाने.

पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः । शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः ॥ १,१७२.

पथ्य अक्षवात्री एक, दोन किंवा चार भाग, रुगर्दना, शतावरी, सृता, भृंग, सिंधुवारा आणि अशा द्रव्यांसह वापरतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७३ धन्वन्तरिरुवाच । द्रव्याणि मधुरादीनि वक्ष्ये रागहराण्यहम् । शालिषष्टिकगोधृमक्षीरं घृतं रसा मध ॥ १,१७३.

धन्वंतरी म्हणाले: मी आता मधुर पदार्थ सांगतो, जे काम दूर करतात—शाली तांदूळ, षष्टिका तांदूळ, गव्हाचे पीठ, दूध, तूप, रस आणि मध.

मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्विवारुगीक्षुरम् । गम्भगी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्जूरकं बला ॥ १,१७३.

मज्जा, श्रुंगाटक, जव, यव, उरुगी, क्षुर, गंभारी, पौष्कराचे बी, द्राक्षा, खजूर आणि बला यांचा समावेश आहे.

नारिकलेक्ष्वात्मणुप्ता विदारी च प्रियालकम् । मधुकं तालकष्माण्डं मुख्योऽयं मधुरो गणः ॥ १,१७३.

नारळ, इक्ष्वाकू, आत्मनुप्त, विदारी, पियाळ, मधुक, ताळ, कश्मांड—हे मुख्य मधुर पदार्थ आहेत.

मूर्छादाहप्रशमनः पडिन्द्रियप्रसादनः । कृमिकृत्कफकृच्चैव एकोऽत्यर्थ निपेवितः ॥ १,१७३.

हे पदार्थ मूर्चा आणि दाह शमवतात, इंद्रिये शुद्ध करतात, कृमी आणि कफ निर्माण करतात, आणि खूप वापरल्यास हानी करतात.

श्वासकासाम्यमाधुर्यस्वरघातार्वुदानि च । गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत् ॥ १,१७३.

श्वास, खोकला, मधुमेह, स्वरभंग, गाठी, गळा सुजणे, श्लीपद यासाठी गुळाचा लेप आणि असेच पदार्थ लावावेत.

दाडिमामलकाम्रं च कपित्थकरमर्दकौ । मातुलुङ्गाम्रातकं च बदरं तिन्तडीफलम् ॥ १,१७३.

दाडिम, आवळा, आंबा, कपित्थ, करमर्द, मातुलुंग, आम्रातक, बड, आणि चिंचेचे फळ यांचा समावेश आहे.

दधि तक्रं काञ्जिकं च लकुचं चाम्लवे तसम् । अम्लो लोणः शुण्ठीयुक्तो जारणः पाचनो रसः ॥ १,१७३.

दही, ताक, कांजी, लकुचा आणि इतर आंबट पदार्थ — आंबट चवीत मीठ आणि आले घातल्याने पचन सुधारते आणि अन्न पचायला मदत होते.

क्लेदनो वातकृद्धृप्यो विदाही चानुलोमनः । अम्लोऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्याद्धै दन्तहर्षकम् ॥ १,१७३.

आंबट चव ओलावा वाढवते, वात वाढवते, तीक्ष्ण असते, जळजळ निर्माण करते आणि खाली जाण्याची क्रिया वाढवते; खूप प्रमाणात घेतल्यास दातांत झिणझिणी निर्माण होते.

शरीरस्य च शैतिल्यं स्वरकण्ठास्यहृद्दहेत् । छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयित्वाग्निभावितः ॥ १,१७३.

ही शरीराला सैलपणा आणते, आवाज बसतो, घसा, तोंड आणि हृदयाचे विकार होते; जखमा आणि फोड पिकल्यावर जळजळ निर्माण करते.

लवणानि यवक्षारसर्जिकादिश्च लावणः । शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत् ॥ १,१७३.

सामान्य मीठ, यवक्षार, सर्जिका आणि इतर मीठ — मिठाची चव शुद्ध करते, पचन सुधारते, ओलावा वाढवते आणि विभाजन व पसरण्याची क्रिया करते.

मार्गरोधी मार्दवकृत्स एकः परिषेवितः । गात्रकण्डूकोष्ठशोथवैवर्ण्यं जनयेद्रसः । रक्तवातं पित्तरक्तं पुंस्त्वेन्द्रियरुजादिकम् ॥ १,१७३.

एकट्या मिठाचा वापर मार्ग बंद करतो आणि मऊपणा आणतो; अंगाला खाज, पोट फुगणे, रंग बदलणे, रक्ताचे विकार, वात, पित्त, रक्ताचे विकार, नपुंसकत्व आणि इंद्रियांचे आजार निर्माण होतात.

व्योषशिग्रूमूलकं देवदारु च कुष्ठकम् । लशुनं वल्गुजी फलं मुस्तागुग्गुलुलाङ्गली ॥ १,१७३.

व्योष, शिग्रूचे मूळ, देवदारू, कुंठ, लसूण, वल्गुजीचे फळ, मुस्ता, गुग्गुलू आणि लांगली —

कटुको दीपनः शोधी कुष्ठकण्डूकफान्तकृत् । स्थौल्यालस्यक्रिमिहरः शुक्रमेदोविरोधनः । एकोऽत्यर्थं सेव्यमानः भ्रमदाहादिकृद्भवेत् ॥ १,१७३.

तिखट चव पचनास मदत करते, शुद्ध करते, त्वचा विकार, खाज आणि कफ नष्ट करते; स्थूलपणा, आळशीपणा आणि कृमी नष्ट करते, वीर्य आणि मेदाच्या विरोधात जाते; खूप घेतल्यास चक्कर, जळजळ आणि इतर त्रास होतो.

कृतमालः कीराणि हरिद्रेन्द्रयवास्तथा । स्वादुकण्टकवेत्राणि बृहतीद्वयशङ्खिनी ॥ १,१७३.

कृतमाळा, कीराणी, हळद, जव, गोड काटा, वेत्र, बृहती आणि शंखिनी —

गुडूची चद्रवन्ती च त्रिवृन्मण्डूकपर्ण्यपि । कारवेल्लकवार्ताकुकरवीरकवासकाः ॥ १,१७३.

गुडुची, द्रवंत, त्रिवृत, मंडूकपर्णी, कारवेल्ला, वांगी, करवीर आणि वासका —

रोहिणी शङ्खचूर्णं च कर्कोटो वै जयन्तिका । जातीवारुणकं निम्बो ज्योतिष्मती पुनर्नवा ॥ १,१७३.

रोहिणी, शंखाचा चुर्ण, कर्कोटा, जयंतिका, जाती, वारुणक, निम्बू, ज्योतिष्मती आणि पुनर्नवा —

तिक्तो रसश्छेदनः स्याद्रोचनी दीपनस्तथा । शोधनो ज्वरतृष्णाघ्नो मूर्छाकण्ठार्तिकादिजित् ॥ १,१७३.

कडू चव कापते, शुद्ध करते आणि पचनास मदत करते; ती शुद्ध करते, ताप आणि तहान कमी करते, मूर्च्छा, घसा दुखणे आणि अशा आजारांवर विजय मिळवते.

विण्मूत्रक्लेदसंशोषो ह्यत्यर्थं स च सेवितः । हनुस्तम्भाक्षेपकार्तिशिरः शूलब्रणादिकृत् ॥ १,१७३.

खूप प्रमाणात घेतल्यास, ही विष्ठा आणि मूत्र कोरडे करते; जबड्याला कडकपणा, आकडी, वेदना, डोकेदुखी आणि जखमा निर्माण करते.

त्रिफलासल्लकीजम्बु आम्रातकवचादिकम् । तिन्दुकं वकुलं शालं पालङ्कीमुद्गचिल्लकम् ॥ १,१७३.

त्रिफळा, सल्लकी, जांभूळ, आम्रातक, वचा, तिंदूक, वकुल, शाळ, पालंकी, मुग आणि चिल्लक —

कषायो ग्राहको रोपी स्तम्भनक्लेदशोषणः । एकोऽत्यर्थं सेव्यमानो हृदये चाथ पीडकः । मुखशोषज्वराध्मानमन्यास्तम्भादिकारकः ॥ १,१७३.

कषाय चव बांधून ठेवते, जखमा भरते, घट्टपणा आणते आणि ओलावा कमी करते; एकट्या आणि खूप प्रमाणात घेतल्यास हृदयात वेदना, तोंड कोरडे, ताप, पोट फुगणे आणि इतर कडकपणा निर्माण करते.