गरुडपुराणम्

पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् । मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः ॥ १,१७२.

आश्वगंधा दूध आणि तूपासोबत घेतल्यास वीर्याचे रोग दूर होतात. मंडूकपर्णी आणि विदारी यांचा ताज्या रस अमृतासारखा आहे.

तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् । त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी ॥ १,१७२.

तीळ, धात्री आणि भृंगराज खाल्यानंतर शंभर वर्षे जगता येते. त्रिकटू, त्रिफळा, अग्नी, गुडूची आणि शतावरी हेही वापरावे.

विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् । त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी ॥ १,१७२.

विडंग आणि लोखंडाचा पूड मधासोबत घेतल्यास रोग दूर होतात. त्रिफळा, कणा, सुंठ, गुडूची आणि शतावरी हेही उपयुक्त आहेत.

विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् । चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत् ॥ १,१७२.

विडंग, भृंगराज वगैरे यांचा पूड मध आणि तूपासोबत घेतल्यास सर्व रोग दूर होतात. हे चाटल्यावर पुरुष दहा स्त्रियांकडे जाऊ शकतो.

घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः ॥ १,१७२.

शतावरीचा पेस्ट तूपात आणि दहा पट दूधात शिजवून, साखर, पिपळी आणि मध मिसळून तयार केलेले हे जारक म्हणून ओळखले जाते.

प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा । शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते ॥ १,१७२.

प्रतिमर्श, अवपीड, नस्य, प्रवपन आणि शिरोविरेचन हे पाच उपाय पंचकर्म म्हणून ओळखले जातात.

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः । अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत् ॥ १,१७२.

माघपासून पुढे प्रत्येक ऋतू दोन महिन्यांची मानली आहे; या काळात अग्नी, दूध आणि दहीचे पदार्थ टाळावे.

स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् । त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः ॥ १,१७२.

हिवाळ्यात स्त्रीसोबत झोपावे; वसंत ऋतूत दिवसा झोपू नये. पावसाळ्यात झोप आणि अशा सवयी सोडाव्यात; शरद ऋतूच्या चंद्राच्या किरणांपासून दूर राहावे.

पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः । निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा ॥ १,१७२.

पथ्य अन्न म्हणजे शाली तांदूळ, मुद्राची डाळ, पावसाचे पाणी, उकळलेले दूध, आणि निम, अतसी, कुसुंभ, शिग्रू, मोहरी हे देखील.

ज्योतिष्मतीमूलकानां तैलानि च हरन्ति हि । कृमिकुष्ठप्रमेहांश्च वातश्लेष्मशिरोरुजः ॥ १,१७२.

ज्योतिष्मती आणि इतर मूळांचे तेल कृमी, त्वचा विकार, मूत्र विकार, तसेच वात, कफ आणि डोकेदुखी दूर करतात.

दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् । जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम् ॥ १,१७२.

दाडिम, आवळा, कोल, करमर्द, पियाळ, जांबिरा, नागांग, आम्रातक आणि कपित्थ हे फळे सांगितली आहेत.

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच । जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम् ॥ १,१७२.

ही फळे पित्तासाठी हितकर असून वात शांत करतात, पण कफ वाढवतात. जिमूतक, इक्ष्वाकू आणि कुटजाने तयार केलेले पाणी बांधून ठेवते.

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी । पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा ॥ १,१७२.

धमार्गव आणि अर्क नेहमी वमनासाठी एकत्र करावे. सकाळी वमन करण्यासाठी मदन, इंद्रयव आणि वचा वापरतात.

मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् । मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम् ॥ १,१७२.

मऊ पोट असलेल्या व्यक्तीला पित्त त्रास देतो; कठीण पोट असलेल्या व्यक्तीला वात आणि कफ त्रास देतात; मध्यम दोष असलेल्यांना त्रिवृतने शुद्धी केली जाते.

शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् । हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ १,१७२.

त्रिवृत, साखर आणि मध मिसळून, सैंधव मीठ, नागर, हरितकी, विहंग, हे गोमूत्रात दिल्यास शुद्धी होते.

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा । वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत् ॥ १,१७२.

एरण्ड तेल आणि त्रिफळाचा काढा, दुप्पट प्रमाणात, वातप्रधान विकारात जेवणानंतर वमनासाठी द्यावा.

वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् । कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने ॥ १,१७२.

बांबूचे नळ आठ किंवा बारा बोट लांब, कर्कंधू फळासारखे छिद्र असलेले, पाठीवर झोपलेल्या व्यक्तीस वस्ती देण्यासाठी तयार करावे.

निरूहदानेऽपि विधिरयमेवमुदीरितः । अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात् ॥ १,१७२.

निरुह देण्याची हीच पद्धत सांगितली आहे; अर्ध, तीन-चतुर्थांश किंवा एक पल प्रमाण, हलका, मध्यम किंवा उत्तम असे क्रमाने.

पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः । शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः ॥ १,१७२.

पथ्य अक्षवात्री एक, दोन किंवा चार भाग, रुगर्दना, शतावरी, सृता, भृंग, सिंधुवारा आणि अशा द्रव्यांसह वापरतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७३ धन्वन्तरिरुवाच । द्रव्याणि मधुरादीनि वक्ष्ये रागहराण्यहम् । शालिषष्टिकगोधृमक्षीरं घृतं रसा मध ॥ १,१७३.

धन्वंतरी म्हणाले: मी आता मधुर पदार्थ सांगतो, जे काम दूर करतात—शाली तांदूळ, षष्टिका तांदूळ, गव्हाचे पीठ, दूध, तूप, रस आणि मध.

मज्जाशृङ्गाटकयवकशेर्विवारुगीक्षुरम् । गम्भगी पौष्करं बीजं द्राक्षा खर्जूरकं बला ॥ १,१७३.

मज्जा, श्रुंगाटक, जव, यव, उरुगी, क्षुर, गंभारी, पौष्कराचे बी, द्राक्षा, खजूर आणि बला यांचा समावेश आहे.

नारिकलेक्ष्वात्मणुप्ता विदारी च प्रियालकम् । मधुकं तालकष्माण्डं मुख्योऽयं मधुरो गणः ॥ १,१७३.

नारळ, इक्ष्वाकू, आत्मनुप्त, विदारी, पियाळ, मधुक, ताळ, कश्मांड—हे मुख्य मधुर पदार्थ आहेत.

मूर्छादाहप्रशमनः पडिन्द्रियप्रसादनः । कृमिकृत्कफकृच्चैव एकोऽत्यर्थ निपेवितः ॥ १,१७३.

हे पदार्थ मूर्चा आणि दाह शमवतात, इंद्रिये शुद्ध करतात, कृमी आणि कफ निर्माण करतात, आणि खूप वापरल्यास हानी करतात.

श्वासकासाम्यमाधुर्यस्वरघातार्वुदानि च । गलगण्डश्लीपदानि गुडलेपादि कारयेत् ॥ १,१७३.

श्वास, खोकला, मधुमेह, स्वरभंग, गाठी, गळा सुजणे, श्लीपद यासाठी गुळाचा लेप आणि असेच पदार्थ लावावेत.

दाडिमामलकाम्रं च कपित्थकरमर्दकौ । मातुलुङ्गाम्रातकं च बदरं तिन्तडीफलम् ॥ १,१७३.

दाडिम, आवळा, आंबा, कपित्थ, करमर्द, मातुलुंग, आम्रातक, बड, आणि चिंचेचे फळ यांचा समावेश आहे.

दधि तक्रं काञ्जिकं च लकुचं चाम्लवे तसम् । अम्लो लोणः शुण्ठीयुक्तो जारणः पाचनो रसः ॥ १,१७३.

दही, ताक, कांजी, लकुचा आणि इतर आंबट पदार्थ — आंबट चवीत मीठ आणि आले घातल्याने पचन सुधारते आणि अन्न पचायला मदत होते.

क्लेदनो वातकृद्धृप्यो विदाही चानुलोमनः । अम्लोऽत्यर्थं सेव्यमानः कुर्याद्धै दन्तहर्षकम् ॥ १,१७३.

आंबट चव ओलावा वाढवते, वात वाढवते, तीक्ष्ण असते, जळजळ निर्माण करते आणि खाली जाण्याची क्रिया वाढवते; खूप प्रमाणात घेतल्यास दातांत झिणझिणी निर्माण होते.

शरीरस्य च शैतिल्यं स्वरकण्ठास्यहृद्दहेत् । छिन्नभिन्नव्रणादीनि पाचयित्वाग्निभावितः ॥ १,१७३.

ही शरीराला सैलपणा आणते, आवाज बसतो, घसा, तोंड आणि हृदयाचे विकार होते; जखमा आणि फोड पिकल्यावर जळजळ निर्माण करते.

लवणानि यवक्षारसर्जिकादिश्च लावणः । शोधनः पाचनः क्लेदी विश्लेषसर्पणादिकृत् ॥ १,१७३.

सामान्य मीठ, यवक्षार, सर्जिका आणि इतर मीठ — मिठाची चव शुद्ध करते, पचन सुधारते, ओलावा वाढवते आणि विभाजन व पसरण्याची क्रिया करते.