गरुडपुराणम्

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् । स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया ॥ १,१७२.

आईचे दूध उपलब्ध नसल्यास, बकरीचे किंवा गायीचे दूध त्याच गुणांसह द्यावे. ज्या मुलांना सूज आहे पण जळण नाही, त्यांना अग्नीने तापवलेल्या मातीने शेक द्यावा.

लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् । सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत ॥ १,१७२.

मुलांना उलटी किंवा ताप असल्यास, मुस्ता आणि विपायका यांचा चाटण्याचा उपाय द्यावा. अतिसारासाठी सुंठ, विषा, बेल आणि कुटज यांचा मिश्रण उपयुक्त आहे.

मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् । कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित् ॥ १,१७२.

मध, व्योष आणि मातुलुंग हे हिक्की आणि उलटीवर उपाय आहेत. कुष्ट, इंद्रयव, सिद्धार्थक, निशा आणि दूर्वा हे त्वचा रोगावर गुणकारी आहेत.

महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् । सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम् ॥ १,१७२.

महामुंज, तिक्त आणि जीच्या यांच्या काढ्याने स्नान केल्यास ग्रहदोष दूर होतो. सप्तछद, अमय, निशा आणि चंदन यांच्या लेपानेही लाभ होतो.

शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् । ओं कं टं यं गं वैनतेयाय नमः । ओं हों हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः । ओं ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा ॥ १,१७२.

शंख, कमळबीज, रुद्राक्ष, वचा आणि लोखंड घालावे. 'ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः', 'ॐ हों हां हः' या मंत्राने मुलांना शांती मिळते; पाणी शिंपडून आणि दोरा बांधून करावे. 'ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलीं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा' या मंत्रानेही उपाय करावा.

तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् । तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत् ॥ १,१७२.

शिरीषाचे एक पळा तांदळाच्या पाण्यासोबत घेतल्यास विष उतरते. तांदळाच्या पाण्यासोबत वर्षाभ्वा किंवा शुक्ला घेतल्यास सापदंशावर उपाय होतो.

दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा । पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम् ॥ १,१७२.

दही, तूप, तांदळाचे पाणी, गृहध्रुम, निशा आणि मधासोबत केलेला पेस्ट किंवा पेय हे सिंधृत्थ विषावर गुणकारी आहेत.

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः । यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् ॥ १,१७२.

अंकोटा मूळाचा काढा तूपासोबत प्यायल्यास विष उतरते. हे औषध वृद्धापकाळ आणि रोग दूर करते, आणि रसायन मानले जाते.

सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा ॥ १,१७२.

सिंदूती, अरार्क, रासुंठी, कणा, मध आणि गूळ हे क्रमाने घेण्याचे, वर्षा ऋतू वगैरेमध्ये अभया सोबत रसायन गुण मिळवण्यासाठी वापरावे.

ज्वरस्यान्तेऽभयां चैकां प्रभुङ्क्ते द्वे विभीतके । भुक्त्वा मध्वाज्यधात्रीणां चतुष्कं शतवर्षकृत् ॥ १,१७२.

ज्वर संपल्यावर एक अभया आणि दोन विभीतक खावे. मध, तूप, आवळा आणि धात्री हे चार खाल्यानंतर शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.

पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् । मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः ॥ १,१७२.

आश्वगंधा दूध आणि तूपासोबत घेतल्यास वीर्याचे रोग दूर होतात. मंडूकपर्णी आणि विदारी यांचा ताज्या रस अमृतासारखा आहे.

तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् । त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी ॥ १,१७२.

तीळ, धात्री आणि भृंगराज खाल्यानंतर शंभर वर्षे जगता येते. त्रिकटू, त्रिफळा, अग्नी, गुडूची आणि शतावरी हेही वापरावे.

विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् । त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी ॥ १,१७२.

विडंग आणि लोखंडाचा पूड मधासोबत घेतल्यास रोग दूर होतात. त्रिफळा, कणा, सुंठ, गुडूची आणि शतावरी हेही उपयुक्त आहेत.

विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् । चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत् ॥ १,१७२.

विडंग, भृंगराज वगैरे यांचा पूड मध आणि तूपासोबत घेतल्यास सर्व रोग दूर होतात. हे चाटल्यावर पुरुष दहा स्त्रियांकडे जाऊ शकतो.

घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः ॥ १,१७२.

शतावरीचा पेस्ट तूपात आणि दहा पट दूधात शिजवून, साखर, पिपळी आणि मध मिसळून तयार केलेले हे जारक म्हणून ओळखले जाते.

प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा । शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते ॥ १,१७२.

प्रतिमर्श, अवपीड, नस्य, प्रवपन आणि शिरोविरेचन हे पाच उपाय पंचकर्म म्हणून ओळखले जातात.

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः । अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत् ॥ १,१७२.

माघपासून पुढे प्रत्येक ऋतू दोन महिन्यांची मानली आहे; या काळात अग्नी, दूध आणि दहीचे पदार्थ टाळावे.

स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् । त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः ॥ १,१७२.

हिवाळ्यात स्त्रीसोबत झोपावे; वसंत ऋतूत दिवसा झोपू नये. पावसाळ्यात झोप आणि अशा सवयी सोडाव्यात; शरद ऋतूच्या चंद्राच्या किरणांपासून दूर राहावे.

पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः । निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा ॥ १,१७२.

पथ्य अन्न म्हणजे शाली तांदूळ, मुद्राची डाळ, पावसाचे पाणी, उकळलेले दूध, आणि निम, अतसी, कुसुंभ, शिग्रू, मोहरी हे देखील.

ज्योतिष्मतीमूलकानां तैलानि च हरन्ति हि । कृमिकुष्ठप्रमेहांश्च वातश्लेष्मशिरोरुजः ॥ १,१७२.

ज्योतिष्मती आणि इतर मूळांचे तेल कृमी, त्वचा विकार, मूत्र विकार, तसेच वात, कफ आणि डोकेदुखी दूर करतात.

दाडिमामलकीकोलकरमर्द्पियालकम् । जम्बीरं नागग्गं च आम्रातककपिन्थकम् ॥ १,१७२.

दाडिम, आवळा, कोल, करमर्द, पियाळ, जांबिरा, नागांग, आम्रातक आणि कपित्थ हे फळे सांगितली आहेत.

पित्तलान्यनिलघ्नानि कफोत्क्लेशकराणिच । जलं जीमूतकेक्ष्वाकुकुटजाकृतबन्धनम् ॥ १,१७२.

ही फळे पित्तासाठी हितकर असून वात शांत करतात, पण कफ वाढवतात. जिमूतक, इक्ष्वाकू आणि कुटजाने तयार केलेले पाणी बांधून ठेवते.

धामार्गवश्च संयोज्याः सर्वथा वमनेष्वमी । पूर्वाह्ने वमनायेते मदनेन्द्रयवी वचा ॥ १,१७२.

धमार्गव आणि अर्क नेहमी वमनासाठी एकत्र करावे. सकाळी वमन करण्यासाठी मदन, इंद्रयव आणि वचा वापरतात.

मृदुकोष्टश्च पित्तेन खरो वातकफाश्रयात् । मध्यमः समदोषे स्यात्त्रिवृत्तिते विरेचनम् ॥ १,१७२.

मऊ पोट असलेल्या व्यक्तीला पित्त त्रास देतो; कठीण पोट असलेल्या व्यक्तीला वात आणि कफ त्रास देतात; मध्यम दोष असलेल्यांना त्रिवृतने शुद्धी केली जाते.

शर्करामधुसंयुक्तं सैन्धवं नगरं त्रिवृत् । हरीतकीविहङ्गानि गोमूत्रेण विरेचनम् ॥ १,१७२.

त्रिवृत, साखर आणि मध मिसळून, सैंधव मीठ, नागर, हरितकी, विहंग, हे गोमूत्रात दिल्यास शुद्धी होते.

एरण्डतैलं त्रिफलाक्वाथश्च द्विगुणस्तथा । वातोल्बणेषु दोषेषु भोजयित्वाथ वामयेत् ॥ १,१७२.

एरण्ड तेल आणि त्रिफळाचा काढा, दुप्पट प्रमाणात, वातप्रधान विकारात जेवणानंतर वमनासाठी द्यावा.

वंशादिनेत्रं कुर्वीत पडष्टद्वादशाङ्गुलम् । कर्कन्धृफलवच्छिद्रं वस्तिरुत्तानशायिने ॥ १,१७२.

बांबूचे नळ आठ किंवा बारा बोट लांब, कर्कंधू फळासारखे छिद्र असलेले, पाठीवर झोपलेल्या व्यक्तीस वस्ती देण्यासाठी तयार करावे.

निरूहदानेऽपि विधिरयमेवमुदीरितः । अर्धत्रिपट्पले मात्रा लघुमध्योत्तमः क्रमात् ॥ १,१७२.

निरुह देण्याची हीच पद्धत सांगितली आहे; अर्ध, तीन-चतुर्थांश किंवा एक पल प्रमाण, हलका, मध्यम किंवा उत्तम असे क्रमाने.

पथ्याक्षवात्र्योकद्विचतुर्भाग रुगर्दनाः । शतवर्यसृताभृङ्गसिन्धुवारादिभाविताः ॥ १,१७२.

पथ्य अक्षवात्री एक, दोन किंवा चार भाग, रुगर्दना, शतावरी, सृता, भृंग, सिंधुवारा आणि अशा द्रव्यांसह वापरतात.