गरुडपुराणम्

पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् । रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम् ॥ १,१७२.

पाच पानांचा पेस्ट आणि मालतीच्या फुलांसोबत तुप सूर्यप्रकाशात शिजवून तयार केलेले हे औषध असामान्य रक्तस्राव थांबवते आणि योनीतील दुर्गंध दूर करते.

सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् । दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ १,१७२.

कांजी, जपा फुलं, ज्योतिष्मतीची पाने आणि दूर्वाचा पेस्ट, चित्रक आणि साखर यासोबत तयार केलेले मिश्रण खावे.

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् । सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ ॥ १,१७२.

धात्री, अंजन आणि अभयाचा पूड पाण्यासोबत घेतल्याने मासिक पाळीचे विकार दूर होतात. लक्ष्मणा दूधासोबत घेतल्यास किंवा ऋतूमध्ये नस्य म्हणून वापरल्यास संतान प्राप्ती होते.

दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा । वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम् ॥ १,१७२.

दूधाचा अर्धा आढका, तूप आणि अश्वगंधा संतान प्राप्तीकर आहे. गhee आणि व्योपकेशरासोबत घेतल्यास वंध्य स्त्रीला पुत्र प्राप्त होतो.

कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च । शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ १,१७२.

कुश, काश, उरुचृक, मृल आणि गोक्षुरकाचा काढा, दूध आणि साखर मिसळून, गर्भवती स्त्रीच्या पोटदुखीसाठी उत्तम उपाय आहे.

पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् । नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते ॥ १,१७२.

पाठा, अलंगली, सिंहा, मयूर आणि कुटज हे वेगवेगळे औषध नाभी, मूत्राशय आणि भगावर लावल्यास स्त्रीला प्रसूती सहज होते.

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द (क्वल्ल) संज्ञितम् । यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा ॥ १,१७२.

सुतिकेच्या हृदय, डोके आणि मूत्राशयातील दुखण्या, ज्याला अर्कंद किंवा क्वल्ला म्हणतात, यासाठी यवक्षार दही किंवा कोमट पाण्यासोबत प्यावे.

दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः । शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत् ॥ १,१७२.

दशल मुळांचा काढा तुपासोबत घेतल्याने गर्भाशयातील वेदना कमी होतात. शातिला आणि तांदुळाचा पूड दूधासोबत घेतल्यास दूध वाढते.

विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा । धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी ॥ १,१७२.

विदारीच्या मुळाचा रस, कापसाच्या मुळाचा रस आणि धात्री स्तन्य शुद्धीसाठी उपयुक्त आहेत. मूगाच्या यूपाचा सेवनही लाभदायक आहे.

कुष्ठा वचाभया ब्राह्मी मधुरा क्षौद्रसर्पिषा । वर्णायुः कान्तिजननं लेह्यं वालम्य दापयेत् ॥ १,१७२.

वाल रोगाने त्रस्त मुलांना कुष्ट, वचा, अभया, ब्राह्मी, मधुरा हे मध आणि तूपासोबत चाटण्यास द्यावे. यामुळे रंग, आयुष्य आणि आकर्षण वाढते.

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् । स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया ॥ १,१७२.

आईचे दूध उपलब्ध नसल्यास, बकरीचे किंवा गायीचे दूध त्याच गुणांसह द्यावे. ज्या मुलांना सूज आहे पण जळण नाही, त्यांना अग्नीने तापवलेल्या मातीने शेक द्यावा.

लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् । सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत ॥ १,१७२.

मुलांना उलटी किंवा ताप असल्यास, मुस्ता आणि विपायका यांचा चाटण्याचा उपाय द्यावा. अतिसारासाठी सुंठ, विषा, बेल आणि कुटज यांचा मिश्रण उपयुक्त आहे.

मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् । कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित् ॥ १,१७२.

मध, व्योष आणि मातुलुंग हे हिक्की आणि उलटीवर उपाय आहेत. कुष्ट, इंद्रयव, सिद्धार्थक, निशा आणि दूर्वा हे त्वचा रोगावर गुणकारी आहेत.

महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् । सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम् ॥ १,१७२.

महामुंज, तिक्त आणि जीच्या यांच्या काढ्याने स्नान केल्यास ग्रहदोष दूर होतो. सप्तछद, अमय, निशा आणि चंदन यांच्या लेपानेही लाभ होतो.

शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् । ओं कं टं यं गं वैनतेयाय नमः । ओं हों हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः । ओं ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा ॥ १,१७२.

शंख, कमळबीज, रुद्राक्ष, वचा आणि लोखंड घालावे. 'ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः', 'ॐ हों हां हः' या मंत्राने मुलांना शांती मिळते; पाणी शिंपडून आणि दोरा बांधून करावे. 'ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलीं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा' या मंत्रानेही उपाय करावा.

तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् । तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत् ॥ १,१७२.

शिरीषाचे एक पळा तांदळाच्या पाण्यासोबत घेतल्यास विष उतरते. तांदळाच्या पाण्यासोबत वर्षाभ्वा किंवा शुक्ला घेतल्यास सापदंशावर उपाय होतो.

दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा । पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम् ॥ १,१७२.

दही, तूप, तांदळाचे पाणी, गृहध्रुम, निशा आणि मधासोबत केलेला पेस्ट किंवा पेय हे सिंधृत्थ विषावर गुणकारी आहेत.

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः । यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् ॥ १,१७२.

अंकोटा मूळाचा काढा तूपासोबत प्यायल्यास विष उतरते. हे औषध वृद्धापकाळ आणि रोग दूर करते, आणि रसायन मानले जाते.

सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा ॥ १,१७२.

सिंदूती, अरार्क, रासुंठी, कणा, मध आणि गूळ हे क्रमाने घेण्याचे, वर्षा ऋतू वगैरेमध्ये अभया सोबत रसायन गुण मिळवण्यासाठी वापरावे.

ज्वरस्यान्तेऽभयां चैकां प्रभुङ्क्ते द्वे विभीतके । भुक्त्वा मध्वाज्यधात्रीणां चतुष्कं शतवर्षकृत् ॥ १,१७२.

ज्वर संपल्यावर एक अभया आणि दोन विभीतक खावे. मध, तूप, आवळा आणि धात्री हे चार खाल्यानंतर शंभर वर्षांचे आयुष्य मिळते.

पीताश्वगन्धा पयसा घृतेनाशेपरोगनुत् । मण्डूकपर्ण्याः स्वरसो विदार्याश्चामृतोपमः ॥ १,१७२.

आश्वगंधा दूध आणि तूपासोबत घेतल्यास वीर्याचे रोग दूर होतात. मंडूकपर्णी आणि विदारी यांचा ताज्या रस अमृतासारखा आहे.

तिलधात्रीभृङ्गराजौ जग्ध्वा वर्षशती भवेत् । त्रिकटु त्रिफला वह्निर्गुडूची च शतावरी ॥ १,१७२.

तीळ, धात्री आणि भृंगराज खाल्यानंतर शंभर वर्षे जगता येते. त्रिकटू, त्रिफळा, अग्नी, गुडूची आणि शतावरी हेही वापरावे.

विडङ्गलोहचूर्णं तु मधुना सह रोगनुत् । त्रिफला च कणा शुण्ठी गुडूची च शतावरी ॥ १,१७२.

विडंग आणि लोखंडाचा पूड मधासोबत घेतल्यास रोग दूर होतात. त्रिफळा, कणा, सुंठ, गुडूची आणि शतावरी हेही उपयुक्त आहेत.

विडङ्गभृङ्गराजादि भावितं सर्वरोगनुत् । चूर्णं विदार्या मध्वाज्यं लीढ्वा दश स्त्रियो व्रजेत् ॥ १,१७२.

विडंग, भृंगराज वगैरे यांचा पूड मध आणि तूपासोबत घेतल्यास सर्व रोग दूर होतात. हे चाटल्यावर पुरुष दहा स्त्रियांकडे जाऊ शकतो.

घृतं शतावरीकल्कैः क्षीरैर्दशगुणैः पचेत् । शर्करापिप्पलीक्षौद्रयुक्तं वा जारकं विदुः ॥ १,१७२.

शतावरीचा पेस्ट तूपात आणि दहा पट दूधात शिजवून, साखर, पिपळी आणि मध मिसळून तयार केलेले हे जारक म्हणून ओळखले जाते.

प्रतिमर्षोऽवपीडश्च नस्यं प्रवपनं तथा । शिरोविरेचनं चेति पञ्चकर्म च कथ्यते ॥ १,१७२.

प्रतिमर्श, अवपीड, नस्य, प्रवपन आणि शिरोविरेचन हे पाच उपाय पंचकर्म म्हणून ओळखले जातात.

मासैर्द्विसंख्यैर्माघाद्यैः क्रमात्षडृतवः स्मृताः । अग्निसेवामधुक्षीरविकृतीः परिपेवयेत् ॥ १,१७२.

माघपासून पुढे प्रत्येक ऋतू दोन महिन्यांची मानली आहे; या काळात अग्नी, दूध आणि दहीचे पदार्थ टाळावे.

स्त्रीयुक्तः शिशिरे तद्वद्वसन्ते न दिवा स्वपेत् । त्यजेद्वर्षासु स्वप्नादीञ्छरदिन्दोश्च रश्मयः ॥ १,१७२.

हिवाळ्यात स्त्रीसोबत झोपावे; वसंत ऋतूत दिवसा झोपू नये. पावसाळ्यात झोप आणि अशा सवयी सोडाव्यात; शरद ऋतूच्या चंद्राच्या किरणांपासून दूर राहावे.

पथ्यानि शालयो मुद्रा वर्षाम्भः क्वथितं पयः । निम्वातसीकुसुम्भानां शिग्रुसर्षपयोस्तथा ॥ १,१७२.

पथ्य अन्न म्हणजे शाली तांदूळ, मुद्राची डाळ, पावसाचे पाणी, उकळलेले दूध, आणि निम, अतसी, कुसुंभ, शिग्रू, मोहरी हे देखील.