गरुडपुराणम्

नाचनं (लनणं) सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा । भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च ॥ १,१७१.

नाचन किंवा लणण गूळ घालून, किंवा पिंपळी सैंधव घालून घेतल्यास हाताची लकवा आणि वरच्या भागातील सर्व आजारांवर उपयोगी आहे.

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् । दशमूलीकषायं तु सर्पिः सैन्धवसंयुतम् । नस्यमङ्गविभेदघ्नं सूर्यावर्तशिरोऽर्तिनुत् ॥ १,१७१.

सूर्याच्या प्रभावामुळे होणाऱ्या विकारांसाठी नस्य आणि इतर औषधोपचार करावेत. दशल मुळांचा काढा, तूप आणि सैंधव मिसळून नस्य म्हणून वापरल्यास अंगातील वेदना आणि सूर्याच्या प्रभावामुळे होणाऱ्या डोकेदुखीपासून आराम मिळतो.

दध्ना सौवर्चलाजाजीमधूकं नीलमुत्पलम् । पिबेत्क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता ॥ १,१७१.

वायू किंवा रक्तविकाराने त्रस्त असलेल्या स्त्रीने दही, काळा मीठ, अजवाइन, मधुका, निळे कमळ आणि मध एकत्र करून प्यावे.

वासकस्वरसं पैत्ते गुडूच्या रसमेव वा । जलेनामलकीबीजं कल्कं वाससितामधु ॥ १,१७१.

पित्तविकारासाठी वासा किंवा गुडुचीचा ताजा रस, किंवा आमलकीच्या बियांचा पेस्ट पाण्यात मिसळून, वासा, साखर आणि मधासोबत घ्यावा.

आमलक्या मधुरसं मूलं कार्पासमेव वा । पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ १,१७१.

पांडू आणि अतिस्राव कमी करण्यासाठी आमलकीचा गोड रस किंवा कापसाच्या मुळाचा रस तांदळाच्या पाण्यासोबत प्यावा.

तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रे सरसाञ्जनम् । तण्डुलोदकसंपीतं सर्वांश्चासृक्दराञ्जयेत् । कुशमूलं तण्डुलाद्भिः पीतं चासृक्दरं जयेत् ॥ १,१७१.

तांदुळीच्या मुळाचा रस, मध आणि ताज्या रसासोबत तांदळाच्या पाण्यात मिसळून घेतल्यास सर्व प्रकारच्या रक्तस्रावावर आराम मिळतो. कुशाच्या मुळाचा रस तांदळाच्या पाण्यासोबत घेतल्यास रक्तस्राव कमी होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७२ धन्वन्तरिरुवाच । स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित् ॥ १,१७२.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी स्त्रीरोगांची चिकित्सा सांगतो, सुष्रुत, ऐक. योनीच्या विकारांमध्ये वायू शांत करणारे उपचार विशेष उपयुक्त आहेत.

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् । अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ १,१७२.

वचा, पकुंचिका, जाती, कृष्णा, वासा, सैंधव, अजवाइन, यवक्षार, चित्रक आणि साखर यांचे मिश्रण तयार करावे.

पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् । योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत् ॥ १,१७२.

हे सर्व द्रव्ये पाण्यात किंवा इतर द्रवात वाटून, तुपात भाजून खावे. या उपायाने योनी, बाजू, हृदय, गाठी आणि मूळव्याध यांचे दुखणे कमी होते.

बदरीपत्रसंलेपाद्योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति । लोध्रतुम्बीफलालेपाद्योनेर्दार्ढ्यं करोति च ॥ १,१७२.

बदरीच्या पानांचा लेप लावल्याने फाटलेली योनी शांत होते. लोढ्र आणि तुम्बी फळांचा लेप लावल्याने योनीला मजबुती मिळते.

पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् । रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम् ॥ १,१७२.

पाच पानांचा पेस्ट आणि मालतीच्या फुलांसोबत तुप सूर्यप्रकाशात शिजवून तयार केलेले हे औषध असामान्य रक्तस्राव थांबवते आणि योनीतील दुर्गंध दूर करते.

सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् । दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ १,१७२.

कांजी, जपा फुलं, ज्योतिष्मतीची पाने आणि दूर्वाचा पेस्ट, चित्रक आणि साखर यासोबत तयार केलेले मिश्रण खावे.

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् । सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ ॥ १,१७२.

धात्री, अंजन आणि अभयाचा पूड पाण्यासोबत घेतल्याने मासिक पाळीचे विकार दूर होतात. लक्ष्मणा दूधासोबत घेतल्यास किंवा ऋतूमध्ये नस्य म्हणून वापरल्यास संतान प्राप्ती होते.

दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा । वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम् ॥ १,१७२.

दूधाचा अर्धा आढका, तूप आणि अश्वगंधा संतान प्राप्तीकर आहे. गhee आणि व्योपकेशरासोबत घेतल्यास वंध्य स्त्रीला पुत्र प्राप्त होतो.

कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च । शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ १,१७२.

कुश, काश, उरुचृक, मृल आणि गोक्षुरकाचा काढा, दूध आणि साखर मिसळून, गर्भवती स्त्रीच्या पोटदुखीसाठी उत्तम उपाय आहे.

पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् । नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते ॥ १,१७२.

पाठा, अलंगली, सिंहा, मयूर आणि कुटज हे वेगवेगळे औषध नाभी, मूत्राशय आणि भगावर लावल्यास स्त्रीला प्रसूती सहज होते.

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द (क्वल्ल) संज्ञितम् । यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा ॥ १,१७२.

सुतिकेच्या हृदय, डोके आणि मूत्राशयातील दुखण्या, ज्याला अर्कंद किंवा क्वल्ला म्हणतात, यासाठी यवक्षार दही किंवा कोमट पाण्यासोबत प्यावे.

दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः । शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत् ॥ १,१७२.

दशल मुळांचा काढा तुपासोबत घेतल्याने गर्भाशयातील वेदना कमी होतात. शातिला आणि तांदुळाचा पूड दूधासोबत घेतल्यास दूध वाढते.

विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा । धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी ॥ १,१७२.

विदारीच्या मुळाचा रस, कापसाच्या मुळाचा रस आणि धात्री स्तन्य शुद्धीसाठी उपयुक्त आहेत. मूगाच्या यूपाचा सेवनही लाभदायक आहे.

कुष्ठा वचाभया ब्राह्मी मधुरा क्षौद्रसर्पिषा । वर्णायुः कान्तिजननं लेह्यं वालम्य दापयेत् ॥ १,१७२.

वाल रोगाने त्रस्त मुलांना कुष्ट, वचा, अभया, ब्राह्मी, मधुरा हे मध आणि तूपासोबत चाटण्यास द्यावे. यामुळे रंग, आयुष्य आणि आकर्षण वाढते.

स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् । स्वेदनं नाग्निशोफार्ते मृदा स्यादग्नितप्तया ॥ १,१७२.

आईचे दूध उपलब्ध नसल्यास, बकरीचे किंवा गायीचे दूध त्याच गुणांसह द्यावे. ज्या मुलांना सूज आहे पण जळण नाही, त्यांना अग्नीने तापवलेल्या मातीने शेक द्यावा.

लेहो मुस्तविपायाश्च वमिकासज्वरे पिबेत् । सुस्तशुण्ठीविषाविल्वकूटजैरतिसारनुत ॥ १,१७२.

मुलांना उलटी किंवा ताप असल्यास, मुस्ता आणि विपायका यांचा चाटण्याचा उपाय द्यावा. अतिसारासाठी सुंठ, विषा, बेल आणि कुटज यांचा मिश्रण उपयुक्त आहे.

मधु व्योषं मातुलुङ्गं हिक्काच्छर्दिनिवारणम् । कुष्ठेन्द्रयवसिद्धार्था निशा दूर्वा च कुष्ठजित् ॥ १,१७२.

मध, व्योष आणि मातुलुंग हे हिक्की आणि उलटीवर उपाय आहेत. कुष्ट, इंद्रयव, सिद्धार्थक, निशा आणि दूर्वा हे त्वचा रोगावर गुणकारी आहेत.

महामुण्जितिकोजीच्यकाथैः स्नानं ग्रहापहम् । सप्तच्छदामयनिशाचन्दनैश्चानुलेपनम् ॥ १,१७२.

महामुंज, तिक्त आणि जीच्या यांच्या काढ्याने स्नान केल्यास ग्रहदोष दूर होतो. सप्तछद, अमय, निशा आणि चंदन यांच्या लेपानेही लाभ होतो.

शङ्खाब्जबीजरुद्राक्षवचालौहादिधारणम् । ओं कं टं यं गं वैनतेयाय नमः । ओं हों हां हः मन्त्रेण शान्तिर्वालानां मार्जनाद्वलिदानतः । ओं ह्रीं बालम्रहाद्वलिं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा ॥ १,१७२.

शंख, कमळबीज, रुद्राक्ष, वचा आणि लोखंड घालावे. 'ॐ कं टं यं गं वैनतेयाय नमः', 'ॐ हों हां हः' या मंत्राने मुलांना शांती मिळते; पाणी शिंपडून आणि दोरा बांधून करावे. 'ॐ ह्रीं बालम्रहाद्वलीं गृह्णीत वालं मुञ्चत स्वाहा' या मंत्रानेही उपाय करावा.

तण्डुलाद्भिः शिरीपस्य पलं पीतं विषापहम् । तण्डुलाद्भिश्च वर्षाभ्वाः शुक्लायाः सर्पदंशनुत् ॥ १,१७२.

शिरीषाचे एक पळा तांदळाच्या पाण्यासोबत घेतल्यास विष उतरते. तांदळाच्या पाण्यासोबत वर्षाभ्वा किंवा शुक्ला घेतल्यास सापदंशावर उपाय होतो.

दध्याज्यं तण्डुलीयं च गृहधृमो निशा तथा । पिष्टं पानं तथा क्षौद्रं सिन्धृत्थस्य विपान्तकम् ॥ १,१७२.

दही, तूप, तांदळाचे पाणी, गृहध्रुम, निशा आणि मधासोबत केलेला पेस्ट किंवा पेय हे सिंधृत्थ विषावर गुणकारी आहेत.

अङ्कोटमूलनिष्क्वाथः साज्यः पीतो विषान्तकः । यज्जराव्याधिविध्वंसि भेषजं तद्रसायनम् ॥ १,१७२.

अंकोटा मूळाचा काढा तूपासोबत प्यायल्यास विष उतरते. हे औषध वृद्धापकाळ आणि रोग दूर करते, आणि रसायन मानले जाते.

सिन्दूत्यरार्कराशुण्ठीकणामधुगुडैः क्रमात् । वर्षादिष्वभया सेव्या रसायनगुणौषिणा ॥ १,१७२.

सिंदूती, अरार्क, रासुंठी, कणा, मध आणि गूळ हे क्रमाने घेण्याचे, वर्षा ऋतू वगैरेमध्ये अभया सोबत रसायन गुण मिळवण्यासाठी वापरावे.