गरुडपुराणम्

मृतभ्रष्टाभयालेपात्त्रिफला क्षीरसंयुता । शुण्ठीनिम्बदलैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्वल्पसैन्धवैः । धार्यश्चक्षुषि संक्षेपाच्छोथकण्डूरुजापहः ॥ १,१७१.

त्रिफळा आणि दूध, किंवा सुंठ व नीमाची पाने यांचा किंचित गरम, थोडे सैंधव घालून केलेला लेप डोळ्यांवर लावल्याने सूज, खाज आणि वेदना पटकन कमी होतात.

अभयाक्षामृतं चैकद्विचतुर्भागिकं युतम् । मध्वाज्यलीढं क्वाथो वा सर्वनेत्ररुगर्दनम् ॥ १,१७१.

हरितकी आणि अभया यांच्या एक, दोन किंवा चार भागांच्या काढ्यात मध आणि तूप मिसळून घेतल्याने सर्व डोळ्यांचे विकार नाहीसे होतात.

चन्दनत्रिफलापूगपलाशतरुमूलकैः । जलपिष्टैरियं विर्तिरशेषतिमिरापहा ॥ १,१७१.

चंदन, त्रिफळा, सुपारी आणि पलाशाच्या मुळांचे पाण्यात दळून केलेले अंजन डोळ्यांतील अंधुकपणा दूर करते.

दध्नातिघृष्टं मरिचं रात्र्यान्ध्यापहमञ्जनम् । त्रिफलाक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम् ॥ १,१७१.

दहीत बारीक केलेली मिरी हे अंजन रात्रीच्या अंधारावर उपयोगी आहे; त्रिफळा काढा आणि त्याची पेस्ट, तसेच दूध घालून केलेले तुप डोळ्यांसाठी हितकारक आहे.

तिमिराण्यचिराद्धन्यात्पीतमेतन्निशामुखे । पिप्पलीत्रिफला द्राक्षालोहचूर्णं ससैन्धवम् ॥ १,१७१.

हे औषध रात्री घेतल्यास डोळ्यांतील अंधुकपणा लवकर बरा होतो; पिंपळी, त्रिफळा, द्राक्षे, लोहाचे चूर्ण आणि सैंधव यांचा समावेश आहे.

भृङ्गराजरसैर्घृष्टं घुटिकाञ्जनमिष्यते । आन्ध्यं सतिमिरं काचं हन्त्यन्यान्नेत्ररोगकान् ॥ १,१७१.

भृंगराजाचा रस दळून केलेले अंजन लावावे; ते अंधत्व, अंधुकपणा, मोतीबिंदू आणि इतर डोळ्यांचे विकार दूर करते.

त्रिकटु त्रिफला नक्त सैन्धवं च मनः शिला । रुचकं शङ्खनाभिश्च जातीपुष्पाणि निम्बकम् ॥ १,१७१.

त्रिकटु, त्रिफळा, सैंधव, मन:शिला, रुचक, शंख, जाईची फुले आणि नीम—

रसाञ्जनं भृङ्गराजं घृतं मधु पयस्तथा । एतत्पिष्ट्वा च वटिका सर्वनेत्ररुगर्दिनी ॥ १,१७१.

—रसायन, भृंगराज, तूप, मध आणि दूध यांसह दळून गोळ्या बनवाव्यात; त्या सर्व डोळ्यांचे विकार नाहीसे करतात.

दग्धमेरण्डकं मूलं लेपात्काकिकपेषितम् । शिरोऽर्तिं नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचुकुन्दक (ज) म् ॥ १,१७१.

एरण्डाच्या मुळाचा जाळून, कावळ्याच्या विष्ठेसोबत दळून केलेला लेप किंवा मुचुकुंदाचे फूल डोक्यावरील वेदना लवकर कमी करते.

शतमूल्यैरण्डमूलचक्राव्याघ्रीपलैः शृतम् । तैलं नस्यमरुश्लेष्मतिमिरोर्ध्वर्(द्ध) गदापहम् ॥ १,१७१.

शतमूळी, एरण्डमूळ, चक्रा, व्याघ्री आणि पलाश यांसह केलेले तेल नस्याने घेतल्यास कोरडेपणा, कफ, अंधुकपणा आणि वरच्या भागातील आजार दूर होतात.

नाचनं (लनणं) सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा । भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च ॥ १,१७१.

नाचन किंवा लणण गूळ घालून, किंवा पिंपळी सैंधव घालून घेतल्यास हाताची लकवा आणि वरच्या भागातील सर्व आजारांवर उपयोगी आहे.

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् । दशमूलीकषायं तु सर्पिः सैन्धवसंयुतम् । नस्यमङ्गविभेदघ्नं सूर्यावर्तशिरोऽर्तिनुत् ॥ १,१७१.

सूर्याच्या प्रभावामुळे होणाऱ्या विकारांसाठी नस्य आणि इतर औषधोपचार करावेत. दशल मुळांचा काढा, तूप आणि सैंधव मिसळून नस्य म्हणून वापरल्यास अंगातील वेदना आणि सूर्याच्या प्रभावामुळे होणाऱ्या डोकेदुखीपासून आराम मिळतो.

दध्ना सौवर्चलाजाजीमधूकं नीलमुत्पलम् । पिबेत्क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता ॥ १,१७१.

वायू किंवा रक्तविकाराने त्रस्त असलेल्या स्त्रीने दही, काळा मीठ, अजवाइन, मधुका, निळे कमळ आणि मध एकत्र करून प्यावे.

वासकस्वरसं पैत्ते गुडूच्या रसमेव वा । जलेनामलकीबीजं कल्कं वाससितामधु ॥ १,१७१.

पित्तविकारासाठी वासा किंवा गुडुचीचा ताजा रस, किंवा आमलकीच्या बियांचा पेस्ट पाण्यात मिसळून, वासा, साखर आणि मधासोबत घ्यावा.

आमलक्या मधुरसं मूलं कार्पासमेव वा । पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ १,१७१.

पांडू आणि अतिस्राव कमी करण्यासाठी आमलकीचा गोड रस किंवा कापसाच्या मुळाचा रस तांदळाच्या पाण्यासोबत प्यावा.

तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रे सरसाञ्जनम् । तण्डुलोदकसंपीतं सर्वांश्चासृक्दराञ्जयेत् । कुशमूलं तण्डुलाद्भिः पीतं चासृक्दरं जयेत् ॥ १,१७१.

तांदुळीच्या मुळाचा रस, मध आणि ताज्या रसासोबत तांदळाच्या पाण्यात मिसळून घेतल्यास सर्व प्रकारच्या रक्तस्रावावर आराम मिळतो. कुशाच्या मुळाचा रस तांदळाच्या पाण्यासोबत घेतल्यास रक्तस्राव कमी होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७२ धन्वन्तरिरुवाच । स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित् ॥ १,१७२.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी स्त्रीरोगांची चिकित्सा सांगतो, सुष्रुत, ऐक. योनीच्या विकारांमध्ये वायू शांत करणारे उपचार विशेष उपयुक्त आहेत.

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् । अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ १,१७२.

वचा, पकुंचिका, जाती, कृष्णा, वासा, सैंधव, अजवाइन, यवक्षार, चित्रक आणि साखर यांचे मिश्रण तयार करावे.

पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् । योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत् ॥ १,१७२.

हे सर्व द्रव्ये पाण्यात किंवा इतर द्रवात वाटून, तुपात भाजून खावे. या उपायाने योनी, बाजू, हृदय, गाठी आणि मूळव्याध यांचे दुखणे कमी होते.

बदरीपत्रसंलेपाद्योनिर्भिन्ना प्रशाम्यति । लोध्रतुम्बीफलालेपाद्योनेर्दार्ढ्यं करोति च ॥ १,१७२.

बदरीच्या पानांचा लेप लावल्याने फाटलेली योनी शांत होते. लोढ्र आणि तुम्बी फळांचा लेप लावल्याने योनीला मजबुती मिळते.

पञ्चपल्लवपिष्टाह्वमालतीकुसुमैर्घृतम् । रविपक्वमसृग्धारं योनिगन्धविनाशनम् ॥ १,१७२.

पाच पानांचा पेस्ट आणि मालतीच्या फुलांसोबत तुप सूर्यप्रकाशात शिजवून तयार केलेले हे औषध असामान्य रक्तस्राव थांबवते आणि योनीतील दुर्गंध दूर करते.

सकाञ्जिकं जपापुष्पपुष्पं ज्योतिष्मतीदलम् । दूर्वापिष्टं च संप्राश्य चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ १,१७२.

कांजी, जपा फुलं, ज्योतिष्मतीची पाने आणि दूर्वाचा पेस्ट, चित्रक आणि साखर यासोबत तयार केलेले मिश्रण खावे.

धात्र्यञ्जनाभयाचूर्णं तोयपीतं रजो हरेत् । सदुग्धा लक्ष्मणा पीता नस्याद्वा पुत्रदा ऋतौ ॥ १,१७२.

धात्री, अंजन आणि अभयाचा पूड पाण्यासोबत घेतल्याने मासिक पाळीचे विकार दूर होतात. लक्ष्मणा दूधासोबत घेतल्यास किंवा ऋतूमध्ये नस्य म्हणून वापरल्यास संतान प्राप्ती होते.

दुग्धस्यार्धाढकं चाज्यमश्वगन्धा च पुत्रदा । वन्ध्या पुत्रं लभेत्पीत्वा घृतेन व्योपकेसरम् ॥ १,१७२.

दूधाचा अर्धा आढका, तूप आणि अश्वगंधा संतान प्राप्तीकर आहे. गhee आणि व्योपकेशरासोबत घेतल्यास वंध्य स्त्रीला पुत्र प्राप्त होतो.

कुशकाशोरुचृकानां मृलैर्गोक्षुरकस्य च । शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ १,१७२.

कुश, काश, उरुचृक, मृल आणि गोक्षुरकाचा काढा, दूध आणि साखर मिसळून, गर्भवती स्त्रीच्या पोटदुखीसाठी उत्तम उपाय आहे.

पाठालाङ्गलिसिंहाम्यमयूरकूटजैः पृथक् । नाभिबस्ति भगालेपात्सुखं नारी प्रसूयते ॥ १,१७२.

पाठा, अलंगली, सिंहा, मयूर आणि कुटज हे वेगवेगळे औषध नाभी, मूत्राशय आणि भगावर लावल्यास स्त्रीला प्रसूती सहज होते.

सूताया हृच्छिरोबस्तिशूलमर्कन्द (क्वल्ल) संज्ञितम् । यवक्षारं पिबेत्तत्र मस्तु कोष्णोदकेन वा ॥ १,१७२.

सुतिकेच्या हृदय, डोके आणि मूत्राशयातील दुखण्या, ज्याला अर्कंद किंवा क्वल्ला म्हणतात, यासाठी यवक्षार दही किंवा कोमट पाण्यासोबत प्यावे.

दशमूलीकृतः क्ताथः साज्यः मूतिरुजापहः । शातिलण्डुलचूर्णं तु सदुग्धं दुग्धकृद्भवेत् ॥ १,१७२.

दशल मुळांचा काढा तुपासोबत घेतल्याने गर्भाशयातील वेदना कमी होतात. शातिला आणि तांदुळाचा पूड दूधासोबत घेतल्यास दूध वाढते.

विदारी कन्दस्वरसं मूलं कार्पासजं तथा । धात्री स्तन्यविशुद्ध्यर्थं मुद्गयूपरसाशिनी ॥ १,१७२.

विदारीच्या मुळाचा रस, कापसाच्या मुळाचा रस आणि धात्री स्तन्य शुद्धीसाठी उपयुक्त आहेत. मूगाच्या यूपाचा सेवनही लाभदायक आहे.