गरुडपुराणम्

मुखरोगे तु त्रिफलागण्डूषपरिधारणम् । गृहधूम यवक्षारपाठाव्योपरसाञ्जनम् ॥ १,१७१.

तोंडाच्या आजारांसाठी त्रिफळा गुळण्या, घरातील धूर, जवाचा राख, पाठा, व्योपरा आणि अंजन यांचा वापर करावा.

तेजोदं त्रिफलालोध्रं चित्रकं चेति चूर्णितम् । सक्षौद्रं धारयेद्वक्त्रे ग्रीवादन्तास्यरोगनुत् ॥ १,१७१.

तेजोड, त्रिफळा, लोढ्र, चित्रक यांचे चूर्ण मधात मिसळून तोंडात धरावे; हे घसा, मान, दात आणि तोंडाचे रोग बरे करते.

पटोल निम्बजम्व्वाग्रमालतीनवपल्लवाः । पञ्चपल्लवकः श्रेष्ठः कषयो मुखधावने ॥ १,१७१.

पटोळा, नीम, वाग्र, मालती आणि नव्या पानांचा पंचपल्लव हा उत्तम, तुरट आणि तोंड धुण्यासाठी वापरावा.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां पारुल्या मूलकस्य च । रुदन्त्याश्च रसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ॥ १,१७१.

लसूण, आलं, शेवगा, मूळा आणि रुदंती या वनस्पतींचा रस कानात टाकण्यासाठी उत्तम आहे; तो तिखट आणि गरम असतो.

तीव्रशूलोत्तरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि । बस्तमूत्रं क्षिपेत्कोष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १,१७१.

कानात तीव्र वेदना, आवाज आणि पू येत असल्यास, गाईचे कोमट मूत्र त्यात सैंधव मिसळून कानात टाकावे.

जातीपत्ररसे तैलं पक्वं पूतिककर्णजित् । शुण्ठीतैलं सार्षपं च क्रोष्णं स्यात्कर्णशूलनुत् ॥ १,१७१.

जाईच्या पानांचा रस घालून केलेले तेल कानातील दुर्गंधी विकारावर उपयोगी आहे; सुंठ आणि मोहरीचे गरम तेल कानदुखीवर आराम देते.

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी । सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये ॥ १,१७१.

पंचमूळ, चित्रक, हरितकी, तूप, गूळ आणि सहा औषधांचा काढा यांसह उकळवलेले दूध सर्दीवर आराम देते.

अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः । पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात् ॥ १,१७१.

डोळे आणि पोटातील आजार, सर्दी, जखमा आणि ताप हे पाचही उपवास केल्याने पाच रात्रीत कमी होतात.

धात्रीरसानाञ्च दृशः कोपं हरति पूरणात् । सक्षौद्रः सैन्धवो वापि शिग्रुदार्विरसाञ्जनम् ॥ १,१७१.

आवळ्याचा रस डोळ्यात टाकल्याने डोळ्यांची जळजळ कमी होते; किंवा शेवगा आणि मूळ्याचा रस, मध आणि सैंधव मिसळून बनवलेले अंजन लावावे.

हरिद्रादारुसिन्धूत्थपथ्याजनवगौरिकैः । पिष्टैर्दत्तो बहिर्लपो नेत्रव्याधिनिवारकः ॥ १,१७१.

हळद, देवदार, सैंधव, पथ्या, ओवा आणि गायीचे तूप यांचा लेप बाहेरून डोळ्यांवर लावल्याने डोळ्यांचे विकार बरे होतात.

मृतभ्रष्टाभयालेपात्त्रिफला क्षीरसंयुता । शुण्ठीनिम्बदलैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्वल्पसैन्धवैः । धार्यश्चक्षुषि संक्षेपाच्छोथकण्डूरुजापहः ॥ १,१७१.

त्रिफळा आणि दूध, किंवा सुंठ व नीमाची पाने यांचा किंचित गरम, थोडे सैंधव घालून केलेला लेप डोळ्यांवर लावल्याने सूज, खाज आणि वेदना पटकन कमी होतात.

अभयाक्षामृतं चैकद्विचतुर्भागिकं युतम् । मध्वाज्यलीढं क्वाथो वा सर्वनेत्ररुगर्दनम् ॥ १,१७१.

हरितकी आणि अभया यांच्या एक, दोन किंवा चार भागांच्या काढ्यात मध आणि तूप मिसळून घेतल्याने सर्व डोळ्यांचे विकार नाहीसे होतात.

चन्दनत्रिफलापूगपलाशतरुमूलकैः । जलपिष्टैरियं विर्तिरशेषतिमिरापहा ॥ १,१७१.

चंदन, त्रिफळा, सुपारी आणि पलाशाच्या मुळांचे पाण्यात दळून केलेले अंजन डोळ्यांतील अंधुकपणा दूर करते.

दध्नातिघृष्टं मरिचं रात्र्यान्ध्यापहमञ्जनम् । त्रिफलाक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम् ॥ १,१७१.

दहीत बारीक केलेली मिरी हे अंजन रात्रीच्या अंधारावर उपयोगी आहे; त्रिफळा काढा आणि त्याची पेस्ट, तसेच दूध घालून केलेले तुप डोळ्यांसाठी हितकारक आहे.

तिमिराण्यचिराद्धन्यात्पीतमेतन्निशामुखे । पिप्पलीत्रिफला द्राक्षालोहचूर्णं ससैन्धवम् ॥ १,१७१.

हे औषध रात्री घेतल्यास डोळ्यांतील अंधुकपणा लवकर बरा होतो; पिंपळी, त्रिफळा, द्राक्षे, लोहाचे चूर्ण आणि सैंधव यांचा समावेश आहे.

भृङ्गराजरसैर्घृष्टं घुटिकाञ्जनमिष्यते । आन्ध्यं सतिमिरं काचं हन्त्यन्यान्नेत्ररोगकान् ॥ १,१७१.

भृंगराजाचा रस दळून केलेले अंजन लावावे; ते अंधत्व, अंधुकपणा, मोतीबिंदू आणि इतर डोळ्यांचे विकार दूर करते.

त्रिकटु त्रिफला नक्त सैन्धवं च मनः शिला । रुचकं शङ्खनाभिश्च जातीपुष्पाणि निम्बकम् ॥ १,१७१.

त्रिकटु, त्रिफळा, सैंधव, मन:शिला, रुचक, शंख, जाईची फुले आणि नीम—

रसाञ्जनं भृङ्गराजं घृतं मधु पयस्तथा । एतत्पिष्ट्वा च वटिका सर्वनेत्ररुगर्दिनी ॥ १,१७१.

—रसायन, भृंगराज, तूप, मध आणि दूध यांसह दळून गोळ्या बनवाव्यात; त्या सर्व डोळ्यांचे विकार नाहीसे करतात.

दग्धमेरण्डकं मूलं लेपात्काकिकपेषितम् । शिरोऽर्तिं नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचुकुन्दक (ज) म् ॥ १,१७१.

एरण्डाच्या मुळाचा जाळून, कावळ्याच्या विष्ठेसोबत दळून केलेला लेप किंवा मुचुकुंदाचे फूल डोक्यावरील वेदना लवकर कमी करते.

शतमूल्यैरण्डमूलचक्राव्याघ्रीपलैः शृतम् । तैलं नस्यमरुश्लेष्मतिमिरोर्ध्वर्(द्ध) गदापहम् ॥ १,१७१.

शतमूळी, एरण्डमूळ, चक्रा, व्याघ्री आणि पलाश यांसह केलेले तेल नस्याने घेतल्यास कोरडेपणा, कफ, अंधुकपणा आणि वरच्या भागातील आजार दूर होतात.

नाचनं (लनणं) सगुडं विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवा । भुजस्तम्भादिरोगेषु सर्वेषूर्ध्वगदेषु च ॥ १,१७१.

नाचन किंवा लणण गूळ घालून, किंवा पिंपळी सैंधव घालून घेतल्यास हाताची लकवा आणि वरच्या भागातील सर्व आजारांवर उपयोगी आहे.

सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादिभेषजम् । दशमूलीकषायं तु सर्पिः सैन्धवसंयुतम् । नस्यमङ्गविभेदघ्नं सूर्यावर्तशिरोऽर्तिनुत् ॥ १,१७१.

सूर्याच्या प्रभावामुळे होणाऱ्या विकारांसाठी नस्य आणि इतर औषधोपचार करावेत. दशल मुळांचा काढा, तूप आणि सैंधव मिसळून नस्य म्हणून वापरल्यास अंगातील वेदना आणि सूर्याच्या प्रभावामुळे होणाऱ्या डोकेदुखीपासून आराम मिळतो.

दध्ना सौवर्चलाजाजीमधूकं नीलमुत्पलम् । पिबेत्क्षौद्रयुतं नारी वातासृग्दरपीडिता ॥ १,१७१.

वायू किंवा रक्तविकाराने त्रस्त असलेल्या स्त्रीने दही, काळा मीठ, अजवाइन, मधुका, निळे कमळ आणि मध एकत्र करून प्यावे.

वासकस्वरसं पैत्ते गुडूच्या रसमेव वा । जलेनामलकीबीजं कल्कं वाससितामधु ॥ १,१७१.

पित्तविकारासाठी वासा किंवा गुडुचीचा ताजा रस, किंवा आमलकीच्या बियांचा पेस्ट पाण्यात मिसळून, वासा, साखर आणि मधासोबत घ्यावा.

आमलक्या मधुरसं मूलं कार्पासमेव वा । पाण्डुप्रदरशान्त्यर्थं पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ १,१७१.

पांडू आणि अतिस्राव कमी करण्यासाठी आमलकीचा गोड रस किंवा कापसाच्या मुळाचा रस तांदळाच्या पाण्यासोबत प्यावा.

तण्डुलीयकमूलं तु सक्षौद्रे सरसाञ्जनम् । तण्डुलोदकसंपीतं सर्वांश्चासृक्दराञ्जयेत् । कुशमूलं तण्डुलाद्भिः पीतं चासृक्दरं जयेत् ॥ १,१७१.

तांदुळीच्या मुळाचा रस, मध आणि ताज्या रसासोबत तांदळाच्या पाण्यात मिसळून घेतल्यास सर्व प्रकारच्या रक्तस्रावावर आराम मिळतो. कुशाच्या मुळाचा रस तांदळाच्या पाण्यासोबत घेतल्यास रक्तस्राव कमी होतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७२ धन्वन्तरिरुवाच । स्त्रीरोगादिचिकित्सां च वक्ष्ये सुश्रुत तच्छृणु । योनिव्यापत्सु भूयिष्टं शस्यते कर्म वातजित् ॥ १,१७२.

धन्वंतरी म्हणाले: आता मी स्त्रीरोगांची चिकित्सा सांगतो, सुष्रुत, ऐक. योनीच्या विकारांमध्ये वायू शांत करणारे उपचार विशेष उपयुक्त आहेत.

वचोपकुञ्चिकाजातीकृष्णावासकसैन्धवम् । अजमोदायवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ १,१७२.

वचा, पकुंचिका, जाती, कृष्णा, वासा, सैंधव, अजवाइन, यवक्षार, चित्रक आणि साखर यांचे मिश्रण तयार करावे.

पिष्ट्वालोड्य जलाद्यैश्च खादयेद्धृतभर्जितम् । योनिपार्श्वार्तिहृद्रोगगुल्मार्शो विनिवर्तयेत् ॥ १,१७२.

हे सर्व द्रव्ये पाण्यात किंवा इतर द्रवात वाटून, तुपात भाजून खावे. या उपायाने योनी, बाजू, हृदय, गाठी आणि मूळव्याध यांचे दुखणे कमी होते.