गरुडपुराणम्

पिप्पली मधुसंयुक्ता अम्लपित्तविनाशिनी । श्लेष्माग्निमान्द्यनुत्पथ्यापिप्पलीगुडमोदकः ॥ १,१७१.

पिप्पळी आणि मध एकत्र घेतल्याने आम्लपित्त नष्ट होते; पिप्पळी, गूळ आणि पाणी घेतल्याने कफ, मंदाग्नी आणि इतर त्रास दूर होतात.

पिष्ट्वाजाजीं सधन्याकां घृप्रस्थं विपाचयेत् । कफपित्तारुचिहरं मन्दानलवमिं हरेत् ॥ १,१७१.

ओवा आणि धणे दळून तुपात शिजवावे; हे मिश्रण कफ, पित्त, अरुची आणि मंदाग्नी यावर उपयोगी आहे.

(इत्यम्लपित्तचिकित्सा) पिप्पल्यमृतभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः । खदिरारिष्टकैः क्वाथो विस्फोटार्तिज्वरापहः ॥ १,१७१.

पिप्पळी, अमृता, भूनिंब, वासा, अरिष्ट, पर्पट, खदिर अरिष्ट यांचा काढा फोड, वेदना आणि ताप दूर करतो.

त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतयासह । प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं वीसर्पज्वरशान्तये ॥ १,१७१.

त्रिफळा रस, तुप आणि त्रिवृत यांचे मिश्रण विरेचनासाठी द्यावे; हे विसर्प आणि ताप शांत करते.

खादिरात्रिफलारिष्टपटोलामृतवासकैः । क्वाथोऽष्टकाख्यो जयति रोमान्तिकमसूरिकाम् ॥ १,१७१.

खदिर, त्रिफळा अरिष्ट, पटोळा, अमृता आणि वासा यांच्या काढ्याला 'अष्टक' म्हणतात; हा काढा गोवर आणि देवीवर विजय मिळवतो.

कुष्ठवीसर्पविस्फोटकण्ड्वादीनां विघातकः । लशुनानां तु चृर्णस्य घर्षो मशकनाशनः ॥ १,१७१.

कुष्ठ, विसर्प, फोड, खाज यांसारखे त्वचारोग नष्ट होतात; लसूण चूर्ण चोळल्याने डास नष्ट होतात.

चर्मकीलं जरुमणिं मशकांस्तिलकालकान् । उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षागग्निभ्यामशेषतः ॥ १,१७१.

त्वचेवरील गाठी, गाठी, डास, डाग आणि काळे डाग हे शस्त्राने काढून क्षार आणि अग्नीने पूर्णपणे जाळावेत.

पटोलनीलीलेपः स्याज्जाल (ज्वाला) गर्दभरोगनुत् । गुञ्जाफलैः शृतं तलं भृङ्गराजरसेन तु । कण्ठ (ण्डु) दारुणकृत्कुष्ठवातव्याधिविनाशनम् ॥ १,१७१.

पटोळा आणि निळी यांचा लेप गाढवाच्या गाठीवर लावावा; गुंजा फळ आणि भृंगराज रसात शिजवून ते डोक्याला लावल्याने गंभीर घसा, त्वचा आणि वातरोग नाहीसे होतात.

अर्कास्थिमज्जात्रिफलानालीछा भृङ्गराजकम् । जीर्णे पक्वे लौहचूर्णं काञ्जिकं कृष्णकेशकृत् ॥ १,१७१.

अर्क, अस्थिमज्जा, त्रिफळा, नालीचा, भृंगराज हे सर्व पचवून, लोखंडाचा चूर्ण आणि आंबट तांदळाच्या पाण्यात शिजवल्यास काळे केस येतात.

क्षीरात्सशर्करसाद्द्विप्रस्थो मधुकात्पले । तैलम्य कुडवं पक्वं तन्नस्यं पलितापहम् ॥ १,१७१.

दूध, साखर, दोन प्रमाण मधुक, एक प्रमाण तेल एकत्र करून शिजवावे; हे तेल नाकात टाकल्याने अकाली पांढरे केस नाहीसे होतात.

मुखरोगे तु त्रिफलागण्डूषपरिधारणम् । गृहधूम यवक्षारपाठाव्योपरसाञ्जनम् ॥ १,१७१.

तोंडाच्या आजारांसाठी त्रिफळा गुळण्या, घरातील धूर, जवाचा राख, पाठा, व्योपरा आणि अंजन यांचा वापर करावा.

तेजोदं त्रिफलालोध्रं चित्रकं चेति चूर्णितम् । सक्षौद्रं धारयेद्वक्त्रे ग्रीवादन्तास्यरोगनुत् ॥ १,१७१.

तेजोड, त्रिफळा, लोढ्र, चित्रक यांचे चूर्ण मधात मिसळून तोंडात धरावे; हे घसा, मान, दात आणि तोंडाचे रोग बरे करते.

पटोल निम्बजम्व्वाग्रमालतीनवपल्लवाः । पञ्चपल्लवकः श्रेष्ठः कषयो मुखधावने ॥ १,१७१.

पटोळा, नीम, वाग्र, मालती आणि नव्या पानांचा पंचपल्लव हा उत्तम, तुरट आणि तोंड धुण्यासाठी वापरावा.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां पारुल्या मूलकस्य च । रुदन्त्याश्च रसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ॥ १,१७१.

लसूण, आलं, शेवगा, मूळा आणि रुदंती या वनस्पतींचा रस कानात टाकण्यासाठी उत्तम आहे; तो तिखट आणि गरम असतो.

तीव्रशूलोत्तरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि । बस्तमूत्रं क्षिपेत्कोष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १,१७१.

कानात तीव्र वेदना, आवाज आणि पू येत असल्यास, गाईचे कोमट मूत्र त्यात सैंधव मिसळून कानात टाकावे.

जातीपत्ररसे तैलं पक्वं पूतिककर्णजित् । शुण्ठीतैलं सार्षपं च क्रोष्णं स्यात्कर्णशूलनुत् ॥ १,१७१.

जाईच्या पानांचा रस घालून केलेले तेल कानातील दुर्गंधी विकारावर उपयोगी आहे; सुंठ आणि मोहरीचे गरम तेल कानदुखीवर आराम देते.

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी । सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये ॥ १,१७१.

पंचमूळ, चित्रक, हरितकी, तूप, गूळ आणि सहा औषधांचा काढा यांसह उकळवलेले दूध सर्दीवर आराम देते.

अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः । पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात् ॥ १,१७१.

डोळे आणि पोटातील आजार, सर्दी, जखमा आणि ताप हे पाचही उपवास केल्याने पाच रात्रीत कमी होतात.

धात्रीरसानाञ्च दृशः कोपं हरति पूरणात् । सक्षौद्रः सैन्धवो वापि शिग्रुदार्विरसाञ्जनम् ॥ १,१७१.

आवळ्याचा रस डोळ्यात टाकल्याने डोळ्यांची जळजळ कमी होते; किंवा शेवगा आणि मूळ्याचा रस, मध आणि सैंधव मिसळून बनवलेले अंजन लावावे.

हरिद्रादारुसिन्धूत्थपथ्याजनवगौरिकैः । पिष्टैर्दत्तो बहिर्लपो नेत्रव्याधिनिवारकः ॥ १,१७१.

हळद, देवदार, सैंधव, पथ्या, ओवा आणि गायीचे तूप यांचा लेप बाहेरून डोळ्यांवर लावल्याने डोळ्यांचे विकार बरे होतात.

मृतभ्रष्टाभयालेपात्त्रिफला क्षीरसंयुता । शुण्ठीनिम्बदलैः पिष्टैः सुखोष्णैः स्वल्पसैन्धवैः । धार्यश्चक्षुषि संक्षेपाच्छोथकण्डूरुजापहः ॥ १,१७१.

त्रिफळा आणि दूध, किंवा सुंठ व नीमाची पाने यांचा किंचित गरम, थोडे सैंधव घालून केलेला लेप डोळ्यांवर लावल्याने सूज, खाज आणि वेदना पटकन कमी होतात.

अभयाक्षामृतं चैकद्विचतुर्भागिकं युतम् । मध्वाज्यलीढं क्वाथो वा सर्वनेत्ररुगर्दनम् ॥ १,१७१.

हरितकी आणि अभया यांच्या एक, दोन किंवा चार भागांच्या काढ्यात मध आणि तूप मिसळून घेतल्याने सर्व डोळ्यांचे विकार नाहीसे होतात.

चन्दनत्रिफलापूगपलाशतरुमूलकैः । जलपिष्टैरियं विर्तिरशेषतिमिरापहा ॥ १,१७१.

चंदन, त्रिफळा, सुपारी आणि पलाशाच्या मुळांचे पाण्यात दळून केलेले अंजन डोळ्यांतील अंधुकपणा दूर करते.

दध्नातिघृष्टं मरिचं रात्र्यान्ध्यापहमञ्जनम् । त्रिफलाक्वाथकल्काभ्यां सपयस्कं शृतं घृतम् ॥ १,१७१.

दहीत बारीक केलेली मिरी हे अंजन रात्रीच्या अंधारावर उपयोगी आहे; त्रिफळा काढा आणि त्याची पेस्ट, तसेच दूध घालून केलेले तुप डोळ्यांसाठी हितकारक आहे.

तिमिराण्यचिराद्धन्यात्पीतमेतन्निशामुखे । पिप्पलीत्रिफला द्राक्षालोहचूर्णं ससैन्धवम् ॥ १,१७१.

हे औषध रात्री घेतल्यास डोळ्यांतील अंधुकपणा लवकर बरा होतो; पिंपळी, त्रिफळा, द्राक्षे, लोहाचे चूर्ण आणि सैंधव यांचा समावेश आहे.

भृङ्गराजरसैर्घृष्टं घुटिकाञ्जनमिष्यते । आन्ध्यं सतिमिरं काचं हन्त्यन्यान्नेत्ररोगकान् ॥ १,१७१.

भृंगराजाचा रस दळून केलेले अंजन लावावे; ते अंधत्व, अंधुकपणा, मोतीबिंदू आणि इतर डोळ्यांचे विकार दूर करते.

त्रिकटु त्रिफला नक्त सैन्धवं च मनः शिला । रुचकं शङ्खनाभिश्च जातीपुष्पाणि निम्बकम् ॥ १,१७१.

त्रिकटु, त्रिफळा, सैंधव, मन:शिला, रुचक, शंख, जाईची फुले आणि नीम—

रसाञ्जनं भृङ्गराजं घृतं मधु पयस्तथा । एतत्पिष्ट्वा च वटिका सर्वनेत्ररुगर्दिनी ॥ १,१७१.

—रसायन, भृंगराज, तूप, मध आणि दूध यांसह दळून गोळ्या बनवाव्यात; त्या सर्व डोळ्यांचे विकार नाहीसे करतात.

दग्धमेरण्डकं मूलं लेपात्काकिकपेषितम् । शिरोऽर्तिं नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचुकुन्दक (ज) म् ॥ १,१७१.

एरण्डाच्या मुळाचा जाळून, कावळ्याच्या विष्ठेसोबत दळून केलेला लेप किंवा मुचुकुंदाचे फूल डोक्यावरील वेदना लवकर कमी करते.