गरुडपुराणम्

धात्री खदिरयोः क्काथं पीत्वा वागजिसंयुतम् । शङ्खेन्दुधवलं श्वित्रं हन्ति तूर्णं न संशयः ॥ १,१७१.

धात्र्य आणि खदिराचा काढा वागजीसह प्यायल्यास शंख किंवा चंद्रासारखा पांढरा श्वित्ररोग लवकर नाहीसा होतो, यात शंका नाही.

पीत्वा भल्लातकं तैलं मासाद्व्याधिं जयेन्नरः । सेवितं खादिरं वारि पानाद्यैः कुष्ठजिद्भवेत् ॥ १,१७१.

भल्लातकाचे तेल एक महिना प्यायल्यास रोगावर विजय मिळतो. तसेच खदिराचे पाणी आणि इतर पेयांसह सेवन केल्यास कुष्ठरोग दूर होतो.

भावितं मलपूक्वाथैः सोमराजीफलं बहु । कर्षं भक्षेदलवणो ह्यक्षफल्गुशृतं पिबेत् ॥ १,१७१.

मलपूकाच्या काढ्यात नीट भिजवलेले सोमराजी फळ एक करष प्रमाणात खावे. ते मीठ घालून खावे आणि अक्ष व फल्गु घातलेले तुप प्यावे.

हन्ति श्वित्रमसाध्यं च लेपे योज्यापराजिता । वासा शुद्धा च त्रिफला पटोलं च करञ्जकम् ॥ १,१७१.

अपराजिता लावल्याने असाध्य श्वित्ररोग नष्ट होतो. तसेच वासा, शुद्ध त्रिफळा, पटोळा आणि करंज यांचा वापर करावा.

निम्बाशनं कृष्णवेत्रं क्वाथकल्केन यद्धृतम् । वज्रकं तद्भवेत्कुष्ठं शतवर्षाणि जीवति ॥ १,१७१.

नीम आणि कृष्णवेत्र यांचा काढा आणि लेप करून सेवन केल्यास शरीर वज्रासारखे होते, कुष्ठरोग बरा होतो आणि शंभर वर्षे आयुष्य मिळते.

स्वरसेन च दूर्वायाः पचेत्तैलं चतुर्गुणम् । कच्छूर्विचर्चिका पामा अभ्यङ्गादेव नश्यति ॥ १,१७१.

दूर्वा या गवताचा रस आणि त्याच्या चौपट तेल एकत्र करून शिजवावे; हे तेल अंगाला लावल्याने खाज, पामा यांसारखे त्वचारोग नाहीसे होतात.

द्रुमत्वगर्ककुष्ठानि लवणानि च मूत्रकम् । गम्भारिकाचित्रकैस्तैस्तैलं कुष्ठव्रणादिनुत् ॥ १,१७१.

झाडांची साल, अर्क, कुष्ट, मीठ, मूत्र, गंभारी आणि चित्रक यांच्यापासून बनवलेले तेल त्वचारोग आणि व्रण बरे करते.

(अथाम्लपित्तचिकित्सा) धात्रीनिम्बफलं तद्वद्गोमूत्रेण च चित्रकम् । वासामृतापर्पटिकानिम्बभूनिम्बमार्करैः (वैः) । त्रिफलाकुलत्थैः क्वाथः सक्षौद्रश्चाम्लपित्तहा ॥ १,१७१.

आमला, नीमफळ, चित्रक, गायीचे मूत्र, वासा, अमृता, पर्पटी, नीम, भूनिंब, क्षार, त्रिफळा आणि कुलथ यांचा काढा मधात मिसळून प्यायल्याने आम्लपित्त दूर होते.

फलत्रिकं पटोलं च तिक्तक्वाथः सितायुतः । पीतो यष्टीमधुयुतो ज्वरच्छर्द्यम्लपित्तजित् ॥ १,१७१.

त्रिफळा, पटोळा, कडू औषधी आणि साखर यांचा काढा, यष्टिमधु घालून प्यायल्याने ताप, उलटी आणि आम्लपित्त कमी होते.

वासाघृतं तिक्तघृतं पिप्पलीघृतमेव च । अम्लपित्ते प्रयोक्तव्यं गुडकूष्माण्डकं तथा ॥ १,१७१.

वासा घृत, कडू घृत, पिप्पळी घृत आणि गूळ, कुश्मांड हे आम्लपित्तावर वापरावे.

पिप्पली मधुसंयुक्ता अम्लपित्तविनाशिनी । श्लेष्माग्निमान्द्यनुत्पथ्यापिप्पलीगुडमोदकः ॥ १,१७१.

पिप्पळी आणि मध एकत्र घेतल्याने आम्लपित्त नष्ट होते; पिप्पळी, गूळ आणि पाणी घेतल्याने कफ, मंदाग्नी आणि इतर त्रास दूर होतात.

पिष्ट्वाजाजीं सधन्याकां घृप्रस्थं विपाचयेत् । कफपित्तारुचिहरं मन्दानलवमिं हरेत् ॥ १,१७१.

ओवा आणि धणे दळून तुपात शिजवावे; हे मिश्रण कफ, पित्त, अरुची आणि मंदाग्नी यावर उपयोगी आहे.

(इत्यम्लपित्तचिकित्सा) पिप्पल्यमृतभूनिम्बवासकारिष्टपर्पटैः । खदिरारिष्टकैः क्वाथो विस्फोटार्तिज्वरापहः ॥ १,१७१.

पिप्पळी, अमृता, भूनिंब, वासा, अरिष्ट, पर्पट, खदिर अरिष्ट यांचा काढा फोड, वेदना आणि ताप दूर करतो.

त्रिफलारससंयुक्तं सर्पिस्त्रिवृतयासह । प्रयोक्तव्यं विरेकार्थं वीसर्पज्वरशान्तये ॥ १,१७१.

त्रिफळा रस, तुप आणि त्रिवृत यांचे मिश्रण विरेचनासाठी द्यावे; हे विसर्प आणि ताप शांत करते.

खादिरात्रिफलारिष्टपटोलामृतवासकैः । क्वाथोऽष्टकाख्यो जयति रोमान्तिकमसूरिकाम् ॥ १,१७१.

खदिर, त्रिफळा अरिष्ट, पटोळा, अमृता आणि वासा यांच्या काढ्याला 'अष्टक' म्हणतात; हा काढा गोवर आणि देवीवर विजय मिळवतो.

कुष्ठवीसर्पविस्फोटकण्ड्वादीनां विघातकः । लशुनानां तु चृर्णस्य घर्षो मशकनाशनः ॥ १,१७१.

कुष्ठ, विसर्प, फोड, खाज यांसारखे त्वचारोग नष्ट होतात; लसूण चूर्ण चोळल्याने डास नष्ट होतात.

चर्मकीलं जरुमणिं मशकांस्तिलकालकान् । उत्कृत्य शस्त्रेण दहेत्क्षागग्निभ्यामशेषतः ॥ १,१७१.

त्वचेवरील गाठी, गाठी, डास, डाग आणि काळे डाग हे शस्त्राने काढून क्षार आणि अग्नीने पूर्णपणे जाळावेत.

पटोलनीलीलेपः स्याज्जाल (ज्वाला) गर्दभरोगनुत् । गुञ्जाफलैः शृतं तलं भृङ्गराजरसेन तु । कण्ठ (ण्डु) दारुणकृत्कुष्ठवातव्याधिविनाशनम् ॥ १,१७१.

पटोळा आणि निळी यांचा लेप गाढवाच्या गाठीवर लावावा; गुंजा फळ आणि भृंगराज रसात शिजवून ते डोक्याला लावल्याने गंभीर घसा, त्वचा आणि वातरोग नाहीसे होतात.

अर्कास्थिमज्जात्रिफलानालीछा भृङ्गराजकम् । जीर्णे पक्वे लौहचूर्णं काञ्जिकं कृष्णकेशकृत् ॥ १,१७१.

अर्क, अस्थिमज्जा, त्रिफळा, नालीचा, भृंगराज हे सर्व पचवून, लोखंडाचा चूर्ण आणि आंबट तांदळाच्या पाण्यात शिजवल्यास काळे केस येतात.

क्षीरात्सशर्करसाद्द्विप्रस्थो मधुकात्पले । तैलम्य कुडवं पक्वं तन्नस्यं पलितापहम् ॥ १,१७१.

दूध, साखर, दोन प्रमाण मधुक, एक प्रमाण तेल एकत्र करून शिजवावे; हे तेल नाकात टाकल्याने अकाली पांढरे केस नाहीसे होतात.

मुखरोगे तु त्रिफलागण्डूषपरिधारणम् । गृहधूम यवक्षारपाठाव्योपरसाञ्जनम् ॥ १,१७१.

तोंडाच्या आजारांसाठी त्रिफळा गुळण्या, घरातील धूर, जवाचा राख, पाठा, व्योपरा आणि अंजन यांचा वापर करावा.

तेजोदं त्रिफलालोध्रं चित्रकं चेति चूर्णितम् । सक्षौद्रं धारयेद्वक्त्रे ग्रीवादन्तास्यरोगनुत् ॥ १,१७१.

तेजोड, त्रिफळा, लोढ्र, चित्रक यांचे चूर्ण मधात मिसळून तोंडात धरावे; हे घसा, मान, दात आणि तोंडाचे रोग बरे करते.

पटोल निम्बजम्व्वाग्रमालतीनवपल्लवाः । पञ्चपल्लवकः श्रेष्ठः कषयो मुखधावने ॥ १,१७१.

पटोळा, नीम, वाग्र, मालती आणि नव्या पानांचा पंचपल्लव हा उत्तम, तुरट आणि तोंड धुण्यासाठी वापरावा.

लशुनार्द्रकशिग्रूणां पारुल्या मूलकस्य च । रुदन्त्याश्च रसः श्रेष्ठः कदुष्णः कर्णपूरणे ॥ १,१७१.

लसूण, आलं, शेवगा, मूळा आणि रुदंती या वनस्पतींचा रस कानात टाकण्यासाठी उत्तम आहे; तो तिखट आणि गरम असतो.

तीव्रशूलोत्तरे कर्णे सशब्दे क्लेदवाहिनि । बस्तमूत्रं क्षिपेत्कोष्णं सैन्धवेनावचूर्णितम् ॥ १,१७१.

कानात तीव्र वेदना, आवाज आणि पू येत असल्यास, गाईचे कोमट मूत्र त्यात सैंधव मिसळून कानात टाकावे.

जातीपत्ररसे तैलं पक्वं पूतिककर्णजित् । शुण्ठीतैलं सार्षपं च क्रोष्णं स्यात्कर्णशूलनुत् ॥ १,१७१.

जाईच्या पानांचा रस घालून केलेले तेल कानातील दुर्गंधी विकारावर उपयोगी आहे; सुंठ आणि मोहरीचे गरम तेल कानदुखीवर आराम देते.

पञ्चमूलिशृतं क्षीरं स्याच्चित्रकहरीतकी । सर्पिर्गुडः षडङ्गश्चयूषः पीनसशान्तये ॥ १,१७१.

पंचमूळ, चित्रक, हरितकी, तूप, गूळ आणि सहा औषधांचा काढा यांसह उकळवलेले दूध सर्दीवर आराम देते.

अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः । पञ्चैते पञ्चरात्रेण प्रशमं यान्ति लङ्घनात् ॥ १,१७१.

डोळे आणि पोटातील आजार, सर्दी, जखमा आणि ताप हे पाचही उपवास केल्याने पाच रात्रीत कमी होतात.

धात्रीरसानाञ्च दृशः कोपं हरति पूरणात् । सक्षौद्रः सैन्धवो वापि शिग्रुदार्विरसाञ्जनम् ॥ १,१७१.

आवळ्याचा रस डोळ्यात टाकल्याने डोळ्यांची जळजळ कमी होते; किंवा शेवगा आणि मूळ्याचा रस, मध आणि सैंधव मिसळून बनवलेले अंजन लावावे.