गरुडपुराणम्

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम् । क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्रवनिदाकृतः ॥ १,१७०.

पित्त, रक्त आणि उष्णता कमी करणारे थंड उपचार करावेत; बांबू, एरंड आणि कुत्र्याच्या दातासारख्या गवताचा काढा द्यावा.

सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्त्रावयेदसृक् । यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन वा ॥ १,१७०.

हिंग आणि सैंधव मिठासह घेतल्यास आतड्यात साठलेले रक्त बाहेर पडते; किंवा जव, कोळ आणि कुलथी यांच्या तेलाविना रसासह द्यावे.

भुञ्जीतान्नं यवाग्वा वा पिवेत्सैन्धवसंयुतम् । करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन् ॥ १,१७०.

जवाचे अन्न खावे किंवा सैंधव मिठासह प्यावे; करंज, अरिष्ट आणि निर्गुंडी यांचा रस जखमेतील कृमी नष्ट करतो.

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः । निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रधनगेपणः ॥ १,१७०.

त्रिफळा चूर्णासह गूगुळूचे वटी करून, कोणतीही अडचण न ठेवता, ते विबंध दूर करतात आणि जखम व सूज यावर उपयोगी आहेत.

दूर्वास्वरससिद्धं वा तलं कम्पिल्लकेन वा । दार्वोत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम् ॥ १,१७०.

दुर्वा रसाने किंवा कंपिल्लकासह, तसेच दारूची साल वाटून केलेला लेप जखम भरून येण्यासाठी मुख्य उपाय आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७१ धन्वन्तरिरुवाच । नाडीव्रणादिरोगाणां चिकित्सां शृणु सुश्रुत । नाडीं शस्त्रेण संपाट्य नाजीनां व्रणवत्क्रिया ॥ १,१७१.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, नाडीव्रण व इतर रोगांचे उपचार ऐक. नाडीला शस्त्रक्रियेने उघडून, जखमेप्रमाणेच उपचार करावेत.

गुग्गुलुत्रिफलाव्योपैः समांशैराज्ययोजितैः । नाडीदुष्टव्रणं शूलं भगन्दरमथो जयेत् ॥ १,१७१.

गूगुळू, त्रिफळा आणि व्योष हे सम प्रमाणात तुपात मिसळून घेतल्यास नाडीतील दूषित जखम, वेदना आणि भगंदर बरे होतात.

निर्गुण्डीरसतस्तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् । हितं पामामयानां तु पानाभ्यञ्जननावनैः ॥ १,१७१.

निर्गुंडीच्या रसाचे तेल नाडीतील दूषित जखम दूर करते; हे त्वचारोग असणाऱ्यांसाठी पिण्यास, लावण्यास आणि नस्यासाठी उपयुक्त आहे.

गग्गुत्रिफलाकृष्णात्रिपञ्चैकांशयोजिता । घुटि (गुडि) काशोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता ॥ १,१७१.

गूगुळू, त्रिफळा, कृष्णा आणि त्रिपंच हे सम प्रमाणात घेऊन वटी केल्यास गाठी, सूज आणि भगंदर यावर लाभदायक ठरते.

ध्वजमध्ये शिरावेधे विशुद्धिरुपदंशके । पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्रक्षयकरो हि सः ॥ १,१७१.

लिंगाच्या मध्यभागी शिरा कापल्यास उपदंशात शुद्धी होते; त्या फोडाची काळजीपूर्वक निगा राखावी, कारण तो शिश्नाचा नाश करतो.

पटोलनिम्बत्रिफलागुडूचीक्वाथमापिबेत् । सगुग्गुलुं सखदिरमुपदंशो विनश्यति ॥ १,१७१.

पटोळा, नीम, त्रिफळा आणि गुडुची यांचा काढा, गूगुळू आणि खदिरासह प्यावा; त्यामुळे उपदंश नष्ट होतो.

दहेत्कटाहे त्रिफलां सामसी (षी) मधसंयुताम् । उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयते व्रणम् ॥ १,१७१.

त्रिफळा मधात मिसळून, मडक्यात भाजून लेप केल्यास उपदंशात जखम त्वरित भरून येते.

त्रिफलानिम्बभूनिम्बकरञ्जखदिरादिभिः । कल्कैः क्वाथैर्घृतं पक्वमुपदंशहरं परम् ॥ १,१७१.

त्रिफळा, नीम, भूनिंब, करंज, खदिर इत्यादींचा लेप व काढा तुपात शिजवून घेतल्यास उपदंशावर उत्तम उपाय ठरतो.

आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलांबुना । पक्वेनालेपनं कार्यं बन्धनं च कुशान्वितम् ॥ १,१७१.

फ्रॅक्चर ओळखल्यावर प्रथम थंड पाण्याने धुवावे; नंतर शिजवलेला लेप लावून कुशाच्या साहाय्याने बांधावे.

माषं मांसं तथा सर्पिः क्षीरं यूषः सतीजलः । बृंहणं चान्नपानं स्यात्प्रदेयं भग्नरोगिणे ॥ १,१७१.

माष, मांस, तूप, दूध, पाणी आणि जवाचा युष हे सर्व पौष्टिक अन्न व पाणी फ्रॅक्चर झालेल्या रुग्णाला द्यावे.

रसोनमधुनासाज्यसिताकल्कं समश्नुता । छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां सन्धानमचिराद्भवेत् ॥ १,१७१.

लसूण, मध, तूप आणि साखर यांचा कळ लावावा; तुटलेल्या, हललेल्या किंवा पडलेल्या हाडांसाठी हे लवकर सांधते.

अश्वत्थत्रिफलाव्योषाः सवरभिः समीकृतैः । तुल्यो गुग्गुलुना योज्यो भग्नसन्धिप्रसाध (कृत्) कः ॥ १,१७१.

अश्वत्थ, त्रिफळा, व्योष आणि वरभि हे एकत्र करून, गूगुळूसह मिसळल्यास तुटलेल्या सांध्यांची सुधारणा होते.

सर्वकुष्ठेषु वमनं रेचनं रक्तमोक्षण । वचावासापटोलानां निम्बस्य कलिनीत्वचः ॥ १,१७१.

सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगावर वमन, रेचन आणि रक्तमोक्षण करावे. तसेच वचा, वासा, पटोळा, नीम, कलिनी आणि नीमाच्या सालीचा वापर करावा.

कषायो मधुना पीतो वातहृन्मदनान्वितः । विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिवृत्कर्णफलत्रिकैः ॥ १,१७१.

वात आणि हृदयाचे विकार कमी करणारा काढा मधात मिसळून प्यावा. रेचनासाठी त्रिवृत, कर्णफळ आणि त्रिकटू यांचा वापर करावा.

मनः शिलांमरीचैस्तु तैलं कुष्ठविनाशनम् । सर्वकुष्ठे विलेपोऽयं शिवापञ्चगुडौदनम् ॥ १,१७१.

मन:शिला आणि मिरी घालून केलेले तेल कुष्ठरोग नष्ट करते. शिवा, पंचगुड आणि तांदूळ यांचे मिश्रण लावल्यास सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगावर उपयोगी ठरते.

करञ्जैलगजैः कुष्ठं गोमूत्रेण प्रलेपतः । करवीरोद्वर्तनं च तैलाक्तस्य च कुष्ठहृत् ॥ १,१७१.

करंज आणि इडगज हे गोमूत्रात वाटून लावल्याने कुष्ठरोग कमी होतो. करवीराने चोळणे आणि तेल लावणे यामुळेही कुष्ठरोग नाहीसा होतो.

हरिद्रा मलयं रास्ना गुडूच्येडगजस्तथा । आरग्वधः करञ्जश्च लेपः कुष्ठहरः परः ॥ १,१७१.

हळद, मल्य, रास्ना, गुडुची, इडगज, आरगध आणि करंज यांचा लेप कुष्ठरोगावर उत्तम उपाय आहे.

मनः शिलाविडङ्गानि वागजी सर्षपास्तथा । करञ्जैर्मूत्रपिष्टोऽयं लेपः कुष्टहरोर्ऽकवत् ॥ १,१७१.

मन:शिला, विडंग, वागजी आणि मोहरी, करंज आणि मूत्रात वाटून केलेला लेप सूर्याप्रमाणे कुष्ठरोग नाहीसा करतो.

विडङ्गैडवचा कुष्ठनिशासिन्धूत्थसर्षपैः । मूत्राम्लपिष्टो लेपोऽयं दद्रूकुष्टविनाशनः ॥ १,१७१.

विडंग, इडवचा, कुष्ठ, निशा, सिंधूत्थ आणि मोहरी, आंबट मूत्रात वाटून केलेला लेप दाद आणि कुष्ठरोग नष्ट करतो.

प्रपुन्नाटसुबीजानि धात्री सर्जरसः स्नुही । सौवीरपिष्टं दद्रूणामेतदुद्वर्तनं परम् ॥ १,१७१.

प्रपुन्नाट बी, सुबीज, धात्र्य, सर्जाचा रस, स्नुही आणि सौवीर हे सर्व वाटून केलेला उटणे दादावर उत्तम आहे.

आरग्वधस्य पत्राणि आरनालेन पेषयेत् । दद्रूकिट्टिम (भ) कुष्ठानि हन्ति सिध्मानमेव च ॥ १,१७१.

आरगधाची पाने ताकात वाटून लावल्याने दाद, खाज, कुष्ठ आणि सिध्मा हे सर्व रोग नाहीसे होतात.

उष्णो पीता वागुजी च कुष्ठजित्क्षीरभोजनः । तिलाज्यत्रिफलाक्षौद्रव्योषभल्लातशर्कराः । वृष्याः सप्त समा मेध्याः कष्ठहाः कामचारिणः ॥ १,१७१.

गरम करून प्यायलेली वागजी आणि दूधाचे आहार, तसेच तीळतेल, त्रिफळा, मध, व्योष, भल्लातक आणि साखर हे सात पदार्थ शरीराला बळकट करतात, बुध्दी वाढवतात, कुष्ठरोग घालवतात आणि काम वाढवतात.

विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचूर्णं लीढं समाक्षिकम् । हन्ति कुष्ठक्रिमिमेहनाडीव्रणभगन्दरान् ॥ १,१७१.

विडंग, त्रिफळा आणि कृष्णा यांचे चूर्ण मधात मिसळून घेतल्यास कुष्ठरोग, कृमी, मूत्ररोग, व्रण आणि भगंदर नष्ट होतात.

यः खादेदभयारिष्टमरिष्टामलकानिशाः । स जयेत्सर्वकुष्ठानिमासादूर्ध्वं न संशयः ॥ १,१७१.

जो कोणी अभयारिष्ट, अरिष्ट, आवळा आणि निशा यांचा सेवन करतो, तो सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगावर आणि त्वचारोगांवर निश्चित विजय मिळवतो.