गरुडपुराणम्

क्षीरषष्टिकभोजीस्यादेवं कृष्णसहस्रकम् । बृंहणं मुद्गमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ॥ १,१७०.

दूधात शिजवलेला तांदूळ हजार दिवस खाल्ल्यास शरीर पुष्ट होते, आयुष्य वाढते आणि प्लीहा व पोटाचे आजार नाहीसे होतात.

पुनर्नवाक्वाथकल्कैः सिद्धं शोथहरं घृतम् । गावा मत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयोऽन्विताः । गुडन वाभयां तुल्यां विश्वं वा शोथरोगिणा ॥ १,१७०.

पुनर्नवा यांचा काढा आणि लेप घालून केलेले तूप सूज कमी करते; हे तूप गायीच्या मूत्रासह घ्यावे, किंवा पिप्पली दूधात मिसळून, किंवा गूळ आणि हरितकी समप्रमाणात, किंवा विश्व वनस्पती सूज असणाऱ्यांनी घ्यावी.

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयोऽन्वितम् । आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिञ्जयेन्नरः ॥ १,१७०.

बला आणि दूध मिसळून केलेले एरण्डेल तेल प्यायल्याने पोट फुगणे, वेदना आणि पाण्याचा साठा कमी होतो.

भ्रष्टोरुचकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः । कृष्णसैन्धवसंयुक्तो वद्धिरोगहरः परः ॥ १,१७०.

पथ्या वनस्पतीचा लेप मोहरीच्या तेलात भाजून, काळे मीठ मिसळून तयार केल्यास पोटाच्या विकारांवर उत्तम उपाय होतो.

निर्गुण्डीमूलनस्येन गण्डमाला विनश्यति । स्मुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च ॥ १,१७०.

निर्गुंडीच्या मुळाचा लेप लावल्याने गंडमाळा नाहीशी होते; स्मुही आणि गंडीरीका यांच्या पानांनी शेक दिल्यास गाठीही कमी होतात.

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डं तु लेपतः । धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ॥ १,१७०.

हस्तिकर्णपलाशाचा लेप गळ्याला लावल्यास, धत्तूरा, एरण्ड, निर्गुंडी, वर्षाभू, शिग्रू आणि मोहरी यांच्यासह गलगंडावर उपयोग होतो.

प्रलेपःश्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् । शोभाञ्जनकसिन्धृत्थहिङ्गुं विद्रधिनाशनम् ॥ १,१७०.

लेप लावल्याने जुना आणि खूप त्रासदायक श्लीपद नष्ट होतो; शोभांजन, सैंधव मीठ आणि हिंग यांचे मिश्रण फोडांवर लावल्यास ते बरे होतात.

शरपुङ्खा मधुयुता यात्सर्स्वव्रणगेपणी । निम्बपत्रस्य वालेपः श्वयथुव्रणगेपणः ॥ १,१७०.

शरपुंखा आणि मधाचा लेप सर्व प्रकारच्या जखमा आणि फोडांवर लावल्यास ते बरे होतात; तसेच, निम्बाच्या पानांचा लेप सूज आणि जखमांवर उपयोगी ठरतो.

त्रिफला खदिरो दार्वो न्यग्रोधो व्रणशोधनः । सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् ॥ १,१७०.

त्रिफळा, खदिर, दारू आणि न्यग्रोध हे जखमा स्वच्छ करतात; वैद्याने ताज्या आणि वेदनादायक जखमांवर लगेच पाणी घालून धुवावे.

यष्टीमधुकयुक्तेन किञ्चिदुष्णेन सर्पिषा । बुद्ध्वागन्तुव्रणान्वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्विताम् ॥ १,१७०.

वैद्याने बाह्य कारणांनी झालेल्या जखमा ओळखून, किंचित गरम तूप, मध आणि यष्टिमधू यांचे मिश्रण लावावे.

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम् । क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्रवनिदाकृतः ॥ १,१७०.

पित्त, रक्त आणि उष्णता कमी करणारे थंड उपचार करावेत; बांबू, एरंड आणि कुत्र्याच्या दातासारख्या गवताचा काढा द्यावा.

सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्त्रावयेदसृक् । यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन वा ॥ १,१७०.

हिंग आणि सैंधव मिठासह घेतल्यास आतड्यात साठलेले रक्त बाहेर पडते; किंवा जव, कोळ आणि कुलथी यांच्या तेलाविना रसासह द्यावे.

भुञ्जीतान्नं यवाग्वा वा पिवेत्सैन्धवसंयुतम् । करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन् ॥ १,१७०.

जवाचे अन्न खावे किंवा सैंधव मिठासह प्यावे; करंज, अरिष्ट आणि निर्गुंडी यांचा रस जखमेतील कृमी नष्ट करतो.

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः । निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रधनगेपणः ॥ १,१७०.

त्रिफळा चूर्णासह गूगुळूचे वटी करून, कोणतीही अडचण न ठेवता, ते विबंध दूर करतात आणि जखम व सूज यावर उपयोगी आहेत.

दूर्वास्वरससिद्धं वा तलं कम्पिल्लकेन वा । दार्वोत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम् ॥ १,१७०.

दुर्वा रसाने किंवा कंपिल्लकासह, तसेच दारूची साल वाटून केलेला लेप जखम भरून येण्यासाठी मुख्य उपाय आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७१ धन्वन्तरिरुवाच । नाडीव्रणादिरोगाणां चिकित्सां शृणु सुश्रुत । नाडीं शस्त्रेण संपाट्य नाजीनां व्रणवत्क्रिया ॥ १,१७१.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, नाडीव्रण व इतर रोगांचे उपचार ऐक. नाडीला शस्त्रक्रियेने उघडून, जखमेप्रमाणेच उपचार करावेत.

गुग्गुलुत्रिफलाव्योपैः समांशैराज्ययोजितैः । नाडीदुष्टव्रणं शूलं भगन्दरमथो जयेत् ॥ १,१७१.

गूगुळू, त्रिफळा आणि व्योष हे सम प्रमाणात तुपात मिसळून घेतल्यास नाडीतील दूषित जखम, वेदना आणि भगंदर बरे होतात.

निर्गुण्डीरसतस्तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् । हितं पामामयानां तु पानाभ्यञ्जननावनैः ॥ १,१७१.

निर्गुंडीच्या रसाचे तेल नाडीतील दूषित जखम दूर करते; हे त्वचारोग असणाऱ्यांसाठी पिण्यास, लावण्यास आणि नस्यासाठी उपयुक्त आहे.

गग्गुत्रिफलाकृष्णात्रिपञ्चैकांशयोजिता । घुटि (गुडि) काशोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता ॥ १,१७१.

गूगुळू, त्रिफळा, कृष्णा आणि त्रिपंच हे सम प्रमाणात घेऊन वटी केल्यास गाठी, सूज आणि भगंदर यावर लाभदायक ठरते.

ध्वजमध्ये शिरावेधे विशुद्धिरुपदंशके । पाको रक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्रक्षयकरो हि सः ॥ १,१७१.

लिंगाच्या मध्यभागी शिरा कापल्यास उपदंशात शुद्धी होते; त्या फोडाची काळजीपूर्वक निगा राखावी, कारण तो शिश्नाचा नाश करतो.

पटोलनिम्बत्रिफलागुडूचीक्वाथमापिबेत् । सगुग्गुलुं सखदिरमुपदंशो विनश्यति ॥ १,१७१.

पटोळा, नीम, त्रिफळा आणि गुडुची यांचा काढा, गूगुळू आणि खदिरासह प्यावा; त्यामुळे उपदंश नष्ट होतो.

दहेत्कटाहे त्रिफलां सामसी (षी) मधसंयुताम् । उपदंशे प्रलेपोऽय सद्यो रोपयते व्रणम् ॥ १,१७१.

त्रिफळा मधात मिसळून, मडक्यात भाजून लेप केल्यास उपदंशात जखम त्वरित भरून येते.

त्रिफलानिम्बभूनिम्बकरञ्जखदिरादिभिः । कल्कैः क्वाथैर्घृतं पक्वमुपदंशहरं परम् ॥ १,१७१.

त्रिफळा, नीम, भूनिंब, करंज, खदिर इत्यादींचा लेप व काढा तुपात शिजवून घेतल्यास उपदंशावर उत्तम उपाय ठरतो.

आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलांबुना । पक्वेनालेपनं कार्यं बन्धनं च कुशान्वितम् ॥ १,१७१.

फ्रॅक्चर ओळखल्यावर प्रथम थंड पाण्याने धुवावे; नंतर शिजवलेला लेप लावून कुशाच्या साहाय्याने बांधावे.

माषं मांसं तथा सर्पिः क्षीरं यूषः सतीजलः । बृंहणं चान्नपानं स्यात्प्रदेयं भग्नरोगिणे ॥ १,१७१.

माष, मांस, तूप, दूध, पाणी आणि जवाचा युष हे सर्व पौष्टिक अन्न व पाणी फ्रॅक्चर झालेल्या रुग्णाला द्यावे.

रसोनमधुनासाज्यसिताकल्कं समश्नुता । छिन्नभिन्नच्युतास्थीनां सन्धानमचिराद्भवेत् ॥ १,१७१.

लसूण, मध, तूप आणि साखर यांचा कळ लावावा; तुटलेल्या, हललेल्या किंवा पडलेल्या हाडांसाठी हे लवकर सांधते.

अश्वत्थत्रिफलाव्योषाः सवरभिः समीकृतैः । तुल्यो गुग्गुलुना योज्यो भग्नसन्धिप्रसाध (कृत्) कः ॥ १,१७१.

अश्वत्थ, त्रिफळा, व्योष आणि वरभि हे एकत्र करून, गूगुळूसह मिसळल्यास तुटलेल्या सांध्यांची सुधारणा होते.

सर्वकुष्ठेषु वमनं रेचनं रक्तमोक्षण । वचावासापटोलानां निम्बस्य कलिनीत्वचः ॥ १,१७१.

सर्व प्रकारच्या कुष्ठरोगावर वमन, रेचन आणि रक्तमोक्षण करावे. तसेच वचा, वासा, पटोळा, नीम, कलिनी आणि नीमाच्या सालीचा वापर करावा.

कषायो मधुना पीतो वातहृन्मदनान्वितः । विरेचनं प्रयोक्तव्यं त्रिवृत्कर्णफलत्रिकैः ॥ १,१७१.

वात आणि हृदयाचे विकार कमी करणारा काढा मधात मिसळून प्यावा. रेचनासाठी त्रिवृत, कर्णफळ आणि त्रिकटू यांचा वापर करावा.