गरुडपुराणम्

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् । तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति ॥ १,१७०.

कणा, पाषाणभेद किंवा शिलाजतू यांचं चूर्ण, तांदूळ आणि गुळासोबत घेतल्यास, मूत्रविकार दूर होतो आणि आरोग्य मिळतं.

अमृतानागरीधात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकाम् । प्रपिबेद्वातरेगार्तः सशूलो मूत्रकृच्छ्रवान् ॥ १,१७०.

वाताच्या त्रासाने, वेदना आणि लघवी करताना अडचण येणाऱ्या माणसाने अमृता, नागरी, धात्री, वाजिगंधा आणि त्रिकंटक यांचा काढा प्यावा.

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः । निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः ॥ १,१७०.

यवक्षार हा साखरेसारखा दिसतो आणि सर्व प्रकारच्या लघवीच्या अडचणी दूर करतो; तसेच, निदिग्धिका या वनस्पतीचा रस मधासह घेतल्यास लघवीच्या तक्रारी नाहीशा होतात.

लवणं त्रिफलाकल्कैर्मूत्राघातहरं स्मृतम् । मूत्रे विरुद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ॥ १,१७०.

त्रिफळ्याचा लेप आणि मीठ एकत्र करून घेतल्यास लघवीचे अडथळे दूर होतात; लघवी पूर्णपणे अडकली असेल, तर कर्पूराचे चूर्ण लिंगामध्ये टाकावे.

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कटूष्णोश्मानिपातनः । सर्वमेहहरोधात्र्या रसःक्षौद्रनिशायुतः । त्रिफलादारुदार्व्यष्टक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा ॥ १,१७०.

शिग्रूच्या मुळाचा काढा, जो तिखट आणि गरम असतो, लघवी साफ करतो; धात्रीचा रस मध आणि हळदीसह घेतल्यास सर्व प्रकारच्या लघवीच्या आजारांवर उपयोग होतो; त्रिफळा, दारू, दार्वी आणि अष्टक यांचा काढा मधात मिसळून घेतल्यास लघवीचे रोग नाहीसे होतात.

अस्वप्नं च व्यवायं च व्यायामाश्चिन्तनानि च । स्थौल्यमिच्छन्पपरित्यक्तं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत् ॥ १,१७०.

ज्याला स्थूलपणा कमी करायचा असेल, त्याने हळूहळू झोप कमी करावी, संयम पाळावा, व्यायाम वाढवावा आणि विचार करावा, तसेच जास्त अन्न सोडून द्यावे.

यवश्यामाकभोजी स्यास्थौल्यकृन्मधुवारिणा । उष्णमन्नं समण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ १,१७०.

यव आणि श्यामाक हे खाल्ल्याने स्थूलपणा कमी होतो; मध मिसळलेले पाणी किंवा गरम अन्नाचा रस प्यायल्याने शरीर सडपातळ होते.

सचव्यजीरकं व्योषा हिङ्गुसौवर्चलामलाः । मधुना रक्तवः पीता मेधोघ्ना सर्वदीपनाः ॥ १,१७०.

चव्या, जिरं, व्योष, हिंग, सौवर्चल आणि आवळा यांचे चूर्ण मधात मिसळून घेतल्यास रक्त शुद्ध होते, मेद कमी होतो आणि पचनशक्ती वाढते.

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकाणि च । कल्कैः सिद्ध घृत प्रस्थं सक्षीरं जठरी पिबेत् ॥ १,१७०.

चार पट पाणी आणि दोन पट मूत्र यामध्ये चित्रकाचे तुकडे टाकून त्याचा लेप तयार करावा; नंतर, तूप आणि दूध एकत्र करून एक प्रस्थ प्रमाणात पोटाच्या विकारांसाठी प्यावे.

क्रमवृद्ध्या दशाहानि दश पैप्पालिकं दिनम् । वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापानयेत्पुनः ॥ १,१७०.

दहा दिवस, रोज दहा पिप्पली दूधासह हळूहळू वाढवत घ्याव्यात; नंतर, त्याच पद्धतीने प्रमाण कमी करत जावे.

क्षीरषष्टिकभोजीस्यादेवं कृष्णसहस्रकम् । बृंहणं मुद्गमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ॥ १,१७०.

दूधात शिजवलेला तांदूळ हजार दिवस खाल्ल्यास शरीर पुष्ट होते, आयुष्य वाढते आणि प्लीहा व पोटाचे आजार नाहीसे होतात.

पुनर्नवाक्वाथकल्कैः सिद्धं शोथहरं घृतम् । गावा मत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयोऽन्विताः । गुडन वाभयां तुल्यां विश्वं वा शोथरोगिणा ॥ १,१७०.

पुनर्नवा यांचा काढा आणि लेप घालून केलेले तूप सूज कमी करते; हे तूप गायीच्या मूत्रासह घ्यावे, किंवा पिप्पली दूधात मिसळून, किंवा गूळ आणि हरितकी समप्रमाणात, किंवा विश्व वनस्पती सूज असणाऱ्यांनी घ्यावी.

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयोऽन्वितम् । आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिञ्जयेन्नरः ॥ १,१७०.

बला आणि दूध मिसळून केलेले एरण्डेल तेल प्यायल्याने पोट फुगणे, वेदना आणि पाण्याचा साठा कमी होतो.

भ्रष्टोरुचकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः । कृष्णसैन्धवसंयुक्तो वद्धिरोगहरः परः ॥ १,१७०.

पथ्या वनस्पतीचा लेप मोहरीच्या तेलात भाजून, काळे मीठ मिसळून तयार केल्यास पोटाच्या विकारांवर उत्तम उपाय होतो.

निर्गुण्डीमूलनस्येन गण्डमाला विनश्यति । स्मुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च ॥ १,१७०.

निर्गुंडीच्या मुळाचा लेप लावल्याने गंडमाळा नाहीशी होते; स्मुही आणि गंडीरीका यांच्या पानांनी शेक दिल्यास गाठीही कमी होतात.

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डं तु लेपतः । धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ॥ १,१७०.

हस्तिकर्णपलाशाचा लेप गळ्याला लावल्यास, धत्तूरा, एरण्ड, निर्गुंडी, वर्षाभू, शिग्रू आणि मोहरी यांच्यासह गलगंडावर उपयोग होतो.

प्रलेपःश्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् । शोभाञ्जनकसिन्धृत्थहिङ्गुं विद्रधिनाशनम् ॥ १,१७०.

लेप लावल्याने जुना आणि खूप त्रासदायक श्लीपद नष्ट होतो; शोभांजन, सैंधव मीठ आणि हिंग यांचे मिश्रण फोडांवर लावल्यास ते बरे होतात.

शरपुङ्खा मधुयुता यात्सर्स्वव्रणगेपणी । निम्बपत्रस्य वालेपः श्वयथुव्रणगेपणः ॥ १,१७०.

शरपुंखा आणि मधाचा लेप सर्व प्रकारच्या जखमा आणि फोडांवर लावल्यास ते बरे होतात; तसेच, निम्बाच्या पानांचा लेप सूज आणि जखमांवर उपयोगी ठरतो.

त्रिफला खदिरो दार्वो न्यग्रोधो व्रणशोधनः । सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् ॥ १,१७०.

त्रिफळा, खदिर, दारू आणि न्यग्रोध हे जखमा स्वच्छ करतात; वैद्याने ताज्या आणि वेदनादायक जखमांवर लगेच पाणी घालून धुवावे.

यष्टीमधुकयुक्तेन किञ्चिदुष्णेन सर्पिषा । बुद्ध्वागन्तुव्रणान्वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्विताम् ॥ १,१७०.

वैद्याने बाह्य कारणांनी झालेल्या जखमा ओळखून, किंचित गरम तूप, मध आणि यष्टिमधू यांचे मिश्रण लावावे.

शीतां क्रियां प्रयुञ्जीत पित्तरक्तोष्मनाशिनीम् । क्वाथो वंशत्वगेरण्डश्वदंष्ट्रवनिदाकृतः ॥ १,१७०.

पित्त, रक्त आणि उष्णता कमी करणारे थंड उपचार करावेत; बांबू, एरंड आणि कुत्र्याच्या दातासारख्या गवताचा काढा द्यावा.

सहिङ्गुसैन्धवः पीतः कोष्ठस्थं स्त्रावयेदसृक् । यवकोलकुलत्थानां निःस्नेहेन रसेन वा ॥ १,१७०.

हिंग आणि सैंधव मिठासह घेतल्यास आतड्यात साठलेले रक्त बाहेर पडते; किंवा जव, कोळ आणि कुलथी यांच्या तेलाविना रसासह द्यावे.

भुञ्जीतान्नं यवाग्वा वा पिवेत्सैन्धवसंयुतम् । करञ्जारिष्टनिर्गुण्डीरसो हन्याद्व्रणक्रिमीन् ॥ १,१७०.

जवाचे अन्न खावे किंवा सैंधव मिठासह प्यावे; करंज, अरिष्ट आणि निर्गुंडी यांचा रस जखमेतील कृमी नष्ट करतो.

त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलुर्वटकीकृतः । निर्यन्त्रणो विबन्धघ्नो व्रधनगेपणः ॥ १,१७०.

त्रिफळा चूर्णासह गूगुळूचे वटी करून, कोणतीही अडचण न ठेवता, ते विबंध दूर करतात आणि जखम व सूज यावर उपयोगी आहेत.

दूर्वास्वरससिद्धं वा तलं कम्पिल्लकेन वा । दार्वोत्वचश्च कल्केन प्रधानं व्रणरोपणम् ॥ १,१७०.

दुर्वा रसाने किंवा कंपिल्लकासह, तसेच दारूची साल वाटून केलेला लेप जखम भरून येण्यासाठी मुख्य उपाय आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् १७१ धन्वन्तरिरुवाच । नाडीव्रणादिरोगाणां चिकित्सां शृणु सुश्रुत । नाडीं शस्त्रेण संपाट्य नाजीनां व्रणवत्क्रिया ॥ १,१७१.

धन्वंतरी म्हणाले: सुश्रुत, नाडीव्रण व इतर रोगांचे उपचार ऐक. नाडीला शस्त्रक्रियेने उघडून, जखमेप्रमाणेच उपचार करावेत.

गुग्गुलुत्रिफलाव्योपैः समांशैराज्ययोजितैः । नाडीदुष्टव्रणं शूलं भगन्दरमथो जयेत् ॥ १,१७१.

गूगुळू, त्रिफळा आणि व्योष हे सम प्रमाणात तुपात मिसळून घेतल्यास नाडीतील दूषित जखम, वेदना आणि भगंदर बरे होतात.

निर्गुण्डीरसतस्तैलं नाडीदुष्टव्रणापहम् । हितं पामामयानां तु पानाभ्यञ्जननावनैः ॥ १,१७१.

निर्गुंडीच्या रसाचे तेल नाडीतील दूषित जखम दूर करते; हे त्वचारोग असणाऱ्यांसाठी पिण्यास, लावण्यास आणि नस्यासाठी उपयुक्त आहे.

गग्गुत्रिफलाकृष्णात्रिपञ्चैकांशयोजिता । घुटि (गुडि) काशोथगुल्मार्शोभगन्दरवतां हिता ॥ १,१७१.

गूगुळू, त्रिफळा, कृष्णा आणि त्रिपंच हे सम प्रमाणात घेऊन वटी केल्यास गाठी, सूज आणि भगंदर यावर लाभदायक ठरते.