गरुडपुराणम्

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे । प्रस्थसिद्धं घृतञ्चैव कासनुद्धृदि दीपनः ॥ १,१७०.

कंटकारी आणि गुडूची या दोन्हींचा बत्तीस पळाचा रस, एक प्रस्थ तुपात शिजवून घेतल्यास, खोकला कमी होतो आणि हृदयाला बळ मिळतं.

कृष्णाधात्रीसिताशुण्ठीमरीचसैन्धवान्वितः । क्वाथ एरण्डतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम् ॥ १,१७०.

कृष्णा, आवळा, साखर, सुंठ, मिरी आणि सैंधव मीठ यांचा काढा एरण्ड तेलात मिसळून घेतल्यास, तीव्र वात विकार दूर होतो.

बला पुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः । सहिङ्गुलवर्ण पीतं वातशूलविमर्दनम् ॥ १,१७०.

बला, पुनर्नवा, एरण्ड, दोन्ही बृहत्या आणि गोक्षुर, हिंगुळ घालून पिवळसर रंगात घेतल्यास, वातामुळे होणाऱ्या वेदना कमी होतात.

त्रिफलानिम्बयष्टीककटुकारग्वधैः शृतम् । पाययेन्मधुना मिश्रं दाहशूलोपशान्तये ॥ १,१७०.

त्रिफळा, नीम, यष्टिमधू, कटुका आणि अरग्वध यांचा काढा मधात मिसळून दिल्यास, दाह आणि वेदना कमी होतात.

त्रिफलापः सयष्टीकाः परिणामार्तिनाशनाः । गोमूत्रशुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् । विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ १,१७०.

त्रिफळा आणि यष्टिमधूचं पाणी पोटदुखी दूर करतं; गायीच्या मूत्रात शुद्ध केलेला मंडूर, त्रिफळा चूर्णासह, मध आणि तुपात चाटून घेतल्यास, तिन्ही दोषांमुळे होणाऱ्या वेदना नाहीशा होतात.

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः । गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, कृष्णा आणि हरितकी हे दोन, चार आणि पाच भाग प्रमाणात, गुळाएवढ्या गोळ्या करून घेतल्यास, मलावरोध आणि रोग दूर होतात.

हरीतकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतस्तथा । घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्ताविनाशनम् ॥ १,१७०.

हरितकी, यवक्षार, पिप्पळी आणि त्रिवृत यांचं चूर्ण तुपात मिसळून प्यावं, हे उदावर्त नष्ट करतं.

त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भाविताः । वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्टाश्चानाहभेदिकाः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, हरितकी आणि श्यामा या वनस्पती स्नुहीच्या दुधात प्रक्रिया करून, गोळ्या बनवून मूत्रासोबत घेतल्यास, त्या मलावरोधावर उत्तम उपाय ठरतात.

त्र्यूषणत्रिफलाधन्यविडङ्गचव्यचित्रकैः । कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं संस्कारं वातगुल्मनुत् ॥ १,१७०.

त्र्यूषण, त्रिफळा, धन्या, विडंग, चव्य आणि चित्रक या सर्वांचा कल्क करून तुपात शिजवल्यास, ते वातगुल्मावर उपाय आहे.

मूलं नागरमानीतं सक्षीरं हृदयार्तिनुत् । सौवचलं तदर्धन्तु शिवानाञ्च घृतं पिबेत् ॥ १,१७०.

नागरमूळ दूधात उकळून घेतल्यास, हृदयदुखी कमी होते; त्यात अर्ध्या प्रमाणात सैंधव आणि शिवाचे तूप मिसळून प्यावं.

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् । तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति ॥ १,१७०.

कणा, पाषाणभेद किंवा शिलाजतू यांचं चूर्ण, तांदूळ आणि गुळासोबत घेतल्यास, मूत्रविकार दूर होतो आणि आरोग्य मिळतं.

अमृतानागरीधात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकाम् । प्रपिबेद्वातरेगार्तः सशूलो मूत्रकृच्छ्रवान् ॥ १,१७०.

वाताच्या त्रासाने, वेदना आणि लघवी करताना अडचण येणाऱ्या माणसाने अमृता, नागरी, धात्री, वाजिगंधा आणि त्रिकंटक यांचा काढा प्यावा.

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः । निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः ॥ १,१७०.

यवक्षार हा साखरेसारखा दिसतो आणि सर्व प्रकारच्या लघवीच्या अडचणी दूर करतो; तसेच, निदिग्धिका या वनस्पतीचा रस मधासह घेतल्यास लघवीच्या तक्रारी नाहीशा होतात.

लवणं त्रिफलाकल्कैर्मूत्राघातहरं स्मृतम् । मूत्रे विरुद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ॥ १,१७०.

त्रिफळ्याचा लेप आणि मीठ एकत्र करून घेतल्यास लघवीचे अडथळे दूर होतात; लघवी पूर्णपणे अडकली असेल, तर कर्पूराचे चूर्ण लिंगामध्ये टाकावे.

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कटूष्णोश्मानिपातनः । सर्वमेहहरोधात्र्या रसःक्षौद्रनिशायुतः । त्रिफलादारुदार्व्यष्टक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा ॥ १,१७०.

शिग्रूच्या मुळाचा काढा, जो तिखट आणि गरम असतो, लघवी साफ करतो; धात्रीचा रस मध आणि हळदीसह घेतल्यास सर्व प्रकारच्या लघवीच्या आजारांवर उपयोग होतो; त्रिफळा, दारू, दार्वी आणि अष्टक यांचा काढा मधात मिसळून घेतल्यास लघवीचे रोग नाहीसे होतात.

अस्वप्नं च व्यवायं च व्यायामाश्चिन्तनानि च । स्थौल्यमिच्छन्पपरित्यक्तं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत् ॥ १,१७०.

ज्याला स्थूलपणा कमी करायचा असेल, त्याने हळूहळू झोप कमी करावी, संयम पाळावा, व्यायाम वाढवावा आणि विचार करावा, तसेच जास्त अन्न सोडून द्यावे.

यवश्यामाकभोजी स्यास्थौल्यकृन्मधुवारिणा । उष्णमन्नं समण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ १,१७०.

यव आणि श्यामाक हे खाल्ल्याने स्थूलपणा कमी होतो; मध मिसळलेले पाणी किंवा गरम अन्नाचा रस प्यायल्याने शरीर सडपातळ होते.

सचव्यजीरकं व्योषा हिङ्गुसौवर्चलामलाः । मधुना रक्तवः पीता मेधोघ्ना सर्वदीपनाः ॥ १,१७०.

चव्या, जिरं, व्योष, हिंग, सौवर्चल आणि आवळा यांचे चूर्ण मधात मिसळून घेतल्यास रक्त शुद्ध होते, मेद कमी होतो आणि पचनशक्ती वाढते.

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकाणि च । कल्कैः सिद्ध घृत प्रस्थं सक्षीरं जठरी पिबेत् ॥ १,१७०.

चार पट पाणी आणि दोन पट मूत्र यामध्ये चित्रकाचे तुकडे टाकून त्याचा लेप तयार करावा; नंतर, तूप आणि दूध एकत्र करून एक प्रस्थ प्रमाणात पोटाच्या विकारांसाठी प्यावे.

क्रमवृद्ध्या दशाहानि दश पैप्पालिकं दिनम् । वर्धयेत्पयसा सार्धं तथैवापानयेत्पुनः ॥ १,१७०.

दहा दिवस, रोज दहा पिप्पली दूधासह हळूहळू वाढवत घ्याव्यात; नंतर, त्याच पद्धतीने प्रमाण कमी करत जावे.

क्षीरषष्टिकभोजीस्यादेवं कृष्णसहस्रकम् । बृंहणं मुद्गमायुष्यं प्लीहोदरविनाशनम् ॥ १,१७०.

दूधात शिजवलेला तांदूळ हजार दिवस खाल्ल्यास शरीर पुष्ट होते, आयुष्य वाढते आणि प्लीहा व पोटाचे आजार नाहीसे होतात.

पुनर्नवाक्वाथकल्कैः सिद्धं शोथहरं घृतम् । गावा मत्रेण संसेव्यं पिप्पली वा पयोऽन्विताः । गुडन वाभयां तुल्यां विश्वं वा शोथरोगिणा ॥ १,१७०.

पुनर्नवा यांचा काढा आणि लेप घालून केलेले तूप सूज कमी करते; हे तूप गायीच्या मूत्रासह घ्यावे, किंवा पिप्पली दूधात मिसळून, किंवा गूळ आणि हरितकी समप्रमाणात, किंवा विश्व वनस्पती सूज असणाऱ्यांनी घ्यावी.

तैलमेरण्डजं पीत्वा बलासिद्धं पयोऽन्वितम् । आध्मानशूलोपचितामन्त्रवृद्धिञ्जयेन्नरः ॥ १,१७०.

बला आणि दूध मिसळून केलेले एरण्डेल तेल प्यायल्याने पोट फुगणे, वेदना आणि पाण्याचा साठा कमी होतो.

भ्रष्टोरुचकतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः । कृष्णसैन्धवसंयुक्तो वद्धिरोगहरः परः ॥ १,१७०.

पथ्या वनस्पतीचा लेप मोहरीच्या तेलात भाजून, काळे मीठ मिसळून तयार केल्यास पोटाच्या विकारांवर उत्तम उपाय होतो.

निर्गुण्डीमूलनस्येन गण्डमाला विनश्यति । स्मुहीगण्डीरिकास्वेदो नाशयेदर्बुदानि च ॥ १,१७०.

निर्गुंडीच्या मुळाचा लेप लावल्याने गंडमाळा नाहीशी होते; स्मुही आणि गंडीरीका यांच्या पानांनी शेक दिल्यास गाठीही कमी होतात.

हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डं तु लेपतः । धत्तूरैरण्डनिर्गुण्डीवर्षाभूशिग्रुसर्षपैः ॥ १,१७०.

हस्तिकर्णपलाशाचा लेप गळ्याला लावल्यास, धत्तूरा, एरण्ड, निर्गुंडी, वर्षाभू, शिग्रू आणि मोहरी यांच्यासह गलगंडावर उपयोग होतो.

प्रलेपःश्लीपदं हन्ति चिरोत्थमतिदारुणम् । शोभाञ्जनकसिन्धृत्थहिङ्गुं विद्रधिनाशनम् ॥ १,१७०.

लेप लावल्याने जुना आणि खूप त्रासदायक श्लीपद नष्ट होतो; शोभांजन, सैंधव मीठ आणि हिंग यांचे मिश्रण फोडांवर लावल्यास ते बरे होतात.

शरपुङ्खा मधुयुता यात्सर्स्वव्रणगेपणी । निम्बपत्रस्य वालेपः श्वयथुव्रणगेपणः ॥ १,१७०.

शरपुंखा आणि मधाचा लेप सर्व प्रकारच्या जखमा आणि फोडांवर लावल्यास ते बरे होतात; तसेच, निम्बाच्या पानांचा लेप सूज आणि जखमांवर उपयोगी ठरतो.

त्रिफला खदिरो दार्वो न्यग्रोधो व्रणशोधनः । सद्यः क्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिषेचयेत् ॥ १,१७०.

त्रिफळा, खदिर, दारू आणि न्यग्रोध हे जखमा स्वच्छ करतात; वैद्याने ताज्या आणि वेदनादायक जखमांवर लगेच पाणी घालून धुवावे.