गरुडपुराणम्

छर्दि सर्वां प्रणुदति तृष्णाञ्चैवापकर्षति । त्रिफला भ्रममूर्छाहृत्पीता सा मधुनापि वा ॥ १,१७०.

त्रिफळा मधासोबत घेतल्यास सर्व उलटी, तहान, गरगरणे आणि बेशुद्धी दूर होते.

पञ्चगव्यं हितं पानादपस्मारग्रहादिनुत् । कूष्माण्डकरसो वाज्यं सयष्टिकं तदर्थकृत् ॥ १,१७०.

पंचगव्य पिल्याने अपस्मार आणि ग्रहदोष दूर होतात; कुष्मांडाचा रस आणि तांदूळ एकत्र घेतल्यास तेही त्यासाठी उपयुक्त आहे.

ब्राह्मीरसवचाकुष्ठशङ्खपुष्पीभिरेव च । पुराणं सेव्यमुन्मादग्रहापस्मारद्घृनुतम् ॥ १,१७०.

ब्राह्मी, वचा, कुष्ठ आणि शंखपुष्पी यांसह केलेले जुने तूप वेड, ग्रहदोष आणि अपस्मार यावर वापरावे.

अश्वगन्धाकषाये च कल्के क्षीरे चतुर्गुणे । घृतपक्वन्तु वातघ्नं वृष्यं मां साय पुत्रकृत् ॥ १,१७०.

अश्वगंधेचा काढा किंवा तिचा कल्क चारपट दूधात, तूप घालून शिजवावा; हे औषध वात शांत करतं, वीर्यवृद्धी करतं आणि पुत्रप्राप्ती देतं.

नीलीमुण्डीरिकाचूर्णं मधुसर्पिः समन्वितम् । छिन्नाक्वाथं पिबन्हन्ति वातरक्तं सुदुस्तरम् ॥ १,१७०.

नीळी आणि मुंडी यांचं चूर्ण मध आणि तुपात मिसळून, छिन्ना या वनस्पतीच्या काढ्यासोबत घेतल्यास, अगदी कठीण वातरक्तही नाहीसं होतं.

सगुडाः पञ्च पथ्याश्च कुष्टार्शोवातसादनाः । गडचीस्वरसं कल्कं चूर्णं वा क्वाथमेव वा ॥ १,१७०.

गुळासह पाच पथ्य वनस्पती कुष्ठ, मूळव्याध आणि वात विकारांवर उपयोगी आहेत; त्यांचा रस, कल्क, चूर्ण किंवा काढा वापरावा.

वातरक्तान्तकं कालागुडूचीक्वाथकल्कतः । कुष्ठव्रणादिशमनं शृतमाज्यं सदुग्धकम् ॥ १,१७०.

काळा गुडूचीचा काढा आणि कल्क वातरक्त नष्ट करतो; तूप आणि दूध घालून शिजवल्यास, तो कुष्ठ, जखमा आणि अशा तक्रारींना शांत करतो.

त्रिफलागुग्गुलुर्वातरक्तमूर्छापहारकः । ऊरुस्तम्भविनाशाय गोमूत्रेण च गुग्गुलुः ॥ १,१७०.

त्रिफळा आणि गुग्गुळू वातरक्त व मूर्च्छा दूर करतात; गुग्गुळू गायीच्या मूत्रात घेऊन जांघेतील जडपणा नाहीसा होतो.

शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः सामवातार्तिशूलनुत् । दशमूलामृतैरण्डरास्नानागरदारुभिः ॥ १,१७०.

सुंठ आणि गोक्षुराचा काढा सामवातामुळे होणाऱ्या वेदना कमी करतो; तसेच दशमूळ, अमृता, एरण्ड, रास्ना, नागर आणि दारू यांसोबतही उपयोगी आहे.

क्वाथो हन्ति माहशोथं मरीचगुडसंयुतः । कासघ्नो मोदकः प्रोक्तस्तृष्णारोचकनाशनः ॥ १,१७०.

मिरी आणि गुळाचा काढा मोठी सूज कमी करतो; तसेच एक लाडू खोकला, तहान घालवतो आणि भूक वाढवतो.

कण्टकारिगुडूचीभ्यां पृथक्त्रिंशत्पले रसे । प्रस्थसिद्धं घृतञ्चैव कासनुद्धृदि दीपनः ॥ १,१७०.

कंटकारी आणि गुडूची या दोन्हींचा बत्तीस पळाचा रस, एक प्रस्थ तुपात शिजवून घेतल्यास, खोकला कमी होतो आणि हृदयाला बळ मिळतं.

कृष्णाधात्रीसिताशुण्ठीमरीचसैन्धवान्वितः । क्वाथ एरण्डतैलेन सामं हन्त्यनिलं गुरुम् ॥ १,१७०.

कृष्णा, आवळा, साखर, सुंठ, मिरी आणि सैंधव मीठ यांचा काढा एरण्ड तेलात मिसळून घेतल्यास, तीव्र वात विकार दूर होतो.

बला पुनर्नवैरण्डबृहतीद्वयगोक्षुरैः । सहिङ्गुलवर्ण पीतं वातशूलविमर्दनम् ॥ १,१७०.

बला, पुनर्नवा, एरण्ड, दोन्ही बृहत्या आणि गोक्षुर, हिंगुळ घालून पिवळसर रंगात घेतल्यास, वातामुळे होणाऱ्या वेदना कमी होतात.

त्रिफलानिम्बयष्टीककटुकारग्वधैः शृतम् । पाययेन्मधुना मिश्रं दाहशूलोपशान्तये ॥ १,१७०.

त्रिफळा, नीम, यष्टिमधू, कटुका आणि अरग्वध यांचा काढा मधात मिसळून दिल्यास, दाह आणि वेदना कमी होतात.

त्रिफलापः सयष्टीकाः परिणामार्तिनाशनाः । गोमूत्रशुद्धमण्डूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् । विलिहन्मधुसर्पिर्भ्यां शूलं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ १,१७०.

त्रिफळा आणि यष्टिमधूचं पाणी पोटदुखी दूर करतं; गायीच्या मूत्रात शुद्ध केलेला मंडूर, त्रिफळा चूर्णासह, मध आणि तुपात चाटून घेतल्यास, तिन्ही दोषांमुळे होणाऱ्या वेदना नाहीशा होतात.

त्रिवृत्कृष्णाहरीतक्यो द्विचतुष्पञ्चभागिकाः । गुटिका गुडतुल्यास्ता विड्विबन्धगदापहाः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, कृष्णा आणि हरितकी हे दोन, चार आणि पाच भाग प्रमाणात, गुळाएवढ्या गोळ्या करून घेतल्यास, मलावरोध आणि रोग दूर होतात.

हरीतकीयवक्षारपिप्पलीत्रिवृतस्तथा । घृतैश्चूर्णमिदं पेयमुदावर्ताविनाशनम् ॥ १,१७०.

हरितकी, यवक्षार, पिप्पळी आणि त्रिवृत यांचं चूर्ण तुपात मिसळून प्यावं, हे उदावर्त नष्ट करतं.

त्रिवृद्धरीतकीश्यामाः स्नुहीक्षीरेण भाविताः । वटिका मूत्रपीतास्ताः श्रेष्टाश्चानाहभेदिकाः ॥ १,१७०.

त्रिवृत, हरितकी आणि श्यामा या वनस्पती स्नुहीच्या दुधात प्रक्रिया करून, गोळ्या बनवून मूत्रासोबत घेतल्यास, त्या मलावरोधावर उत्तम उपाय ठरतात.

त्र्यूषणत्रिफलाधन्यविडङ्गचव्यचित्रकैः । कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं संस्कारं वातगुल्मनुत् ॥ १,१७०.

त्र्यूषण, त्रिफळा, धन्या, विडंग, चव्य आणि चित्रक या सर्वांचा कल्क करून तुपात शिजवल्यास, ते वातगुल्मावर उपाय आहे.

मूलं नागरमानीतं सक्षीरं हृदयार्तिनुत् । सौवचलं तदर्धन्तु शिवानाञ्च घृतं पिबेत् ॥ १,१७०.

नागरमूळ दूधात उकळून घेतल्यास, हृदयदुखी कमी होते; त्यात अर्ध्या प्रमाणात सैंधव आणि शिवाचे तूप मिसळून प्यावं.

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् । तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति ॥ १,१७०.

कणा, पाषाणभेद किंवा शिलाजतू यांचं चूर्ण, तांदूळ आणि गुळासोबत घेतल्यास, मूत्रविकार दूर होतो आणि आरोग्य मिळतं.

अमृतानागरीधात्रीवाजिगन्धात्रिकण्टकाम् । प्रपिबेद्वातरेगार्तः सशूलो मूत्रकृच्छ्रवान् ॥ १,१७०.

वाताच्या त्रासाने, वेदना आणि लघवी करताना अडचण येणाऱ्या माणसाने अमृता, नागरी, धात्री, वाजिगंधा आणि त्रिकंटक यांचा काढा प्यावा.

सितातुल्यो यवक्षारः सर्वकृच्छ्रनिवारणः । निदिग्धिकारसो वापि सक्षौद्रः कृच्छ्रनाशनः ॥ १,१७०.

यवक्षार हा साखरेसारखा दिसतो आणि सर्व प्रकारच्या लघवीच्या अडचणी दूर करतो; तसेच, निदिग्धिका या वनस्पतीचा रस मधासह घेतल्यास लघवीच्या तक्रारी नाहीशा होतात.

लवणं त्रिफलाकल्कैर्मूत्राघातहरं स्मृतम् । मूत्रे विरुद्धे कर्पूरचूर्णं लिङ्गे प्रवेशयेत् ॥ १,१७०.

त्रिफळ्याचा लेप आणि मीठ एकत्र करून घेतल्यास लघवीचे अडथळे दूर होतात; लघवी पूर्णपणे अडकली असेल, तर कर्पूराचे चूर्ण लिंगामध्ये टाकावे.

क्वाथश्च शिग्रुमूलोत्थः कटूष्णोश्मानिपातनः । सर्वमेहहरोधात्र्या रसःक्षौद्रनिशायुतः । त्रिफलादारुदार्व्यष्टक्वाथः क्षौद्रेण मेहहा ॥ १,१७०.

शिग्रूच्या मुळाचा काढा, जो तिखट आणि गरम असतो, लघवी साफ करतो; धात्रीचा रस मध आणि हळदीसह घेतल्यास सर्व प्रकारच्या लघवीच्या आजारांवर उपयोग होतो; त्रिफळा, दारू, दार्वी आणि अष्टक यांचा काढा मधात मिसळून घेतल्यास लघवीचे रोग नाहीसे होतात.

अस्वप्नं च व्यवायं च व्यायामाश्चिन्तनानि च । स्थौल्यमिच्छन्पपरित्यक्तं क्रमेणाभिप्रवर्धयेत् ॥ १,१७०.

ज्याला स्थूलपणा कमी करायचा असेल, त्याने हळूहळू झोप कमी करावी, संयम पाळावा, व्यायाम वाढवावा आणि विचार करावा, तसेच जास्त अन्न सोडून द्यावे.

यवश्यामाकभोजी स्यास्थौल्यकृन्मधुवारिणा । उष्णमन्नं समण्डं वा पिबन्कृशतनुर्भवेत् ॥ १,१७०.

यव आणि श्यामाक हे खाल्ल्याने स्थूलपणा कमी होतो; मध मिसळलेले पाणी किंवा गरम अन्नाचा रस प्यायल्याने शरीर सडपातळ होते.

सचव्यजीरकं व्योषा हिङ्गुसौवर्चलामलाः । मधुना रक्तवः पीता मेधोघ्ना सर्वदीपनाः ॥ १,१७०.

चव्या, जिरं, व्योष, हिंग, सौवर्चल आणि आवळा यांचे चूर्ण मधात मिसळून घेतल्यास रक्त शुद्ध होते, मेद कमी होतो आणि पचनशक्ती वाढते.

चतुर्गुणे जले मूत्रे द्विगुणे चित्रकाणि च । कल्कैः सिद्ध घृत प्रस्थं सक्षीरं जठरी पिबेत् ॥ १,१७०.

चार पट पाणी आणि दोन पट मूत्र यामध्ये चित्रकाचे तुकडे टाकून त्याचा लेप तयार करावा; नंतर, तूप आणि दूध एकत्र करून एक प्रस्थ प्रमाणात पोटाच्या विकारांसाठी प्यावे.